|
| ||||||||||||||||||||
ماه مُحَرَّم، نخستین ماه سال در تقویم هجری قمری و یکی از چهار ماه حرام در اسلام است. این ماه نزد مسلمانان از جایگاه ویژهای برخوردار است و در منابع اسلامی از آن به عنوان ماهی که جنگ و خونریزی در آن ممنوع بوده یاد شده است. محرم آغاز سال قمری محسوب میشود و از دیرباز در میان اعراب پیش از اسلام نیز نخستین ماه سال به شمار میرفت. اهمیت این ماه در تاریخ اسلام بیش از هر چیز به وقوع واقعه کربلا و شهادت حسین بن علی علیه السلام، امام سوم شیعیان، و یارانش در دهم محرم سال ۶۱ هجری قمری بازمیگردد؛ رخدادی که تأثیر عمیقی بر فرهنگ، تاریخ و هویت مذهبی مسلمانان، بهویژه شیعیان، گذاشته است. ۱ - نام و جایگاه[ویرایش]واژه «مُحَرَّم» از ریشه «حَرُمَ» به معنای حرام و ممنوع است. بیشتر پژوهشگران علت این نامگذاری را ممنوع بودن جنگ و درگیری در این ماه دانستهاند. برخی منابع تاریخی گزارش کردهاند که پیش از اسلام نامهای دیگری نیز برای این ماه یا ماههای مجاور آن در میان قبایل عرب رواج داشته است، اما با تثبیت تقویم عربی، نام «محرم» برای نخستین ماه سال باقی ماند. محرم یکی از چهار ماه حرام در کنار ذیالقعده، ذیالحجه و رجب است. عربهای عصر جاهلیت نیز برای این ماهها احترام قائل بودند و از جنگ و انتقامجویی قبیلهای در آنها خودداری میکردند. اسلام این سنت را با اصلاحاتی پذیرفت و بر حرمت این ماهها تأکید کرد. ۲ - محرم در قرآن[ویرایش]در قرآن کریم نام محرم بهصراحت ذکر نشده است، اما به ماههای حرام اشاره شده است. در آیه ۳۶ سوره توبه آمده است که شمار ماهها نزد خداوند دوازده ماه است که چهار ماه از آنها حراماند. مفسران اسلامی این چهار ماه را ذیالقعده، ذیالحجه، محرم و رجب دانستهاند. قرآن مسلمانان را از ستم کردن در این ماهها برحذر داشته و رعایت حرمت آنها را مورد تأکید قرار داده است. ۳ - محرم در جاهلیت[ویرایش]پیش از ظهور اسلام، قبایل عرب نظامی از ماههای مقدس را به رسمیت میشناختند که در آن جنگ و خونخواهی ممنوع بود. محرم در رأس این ماهها قرار داشت و به دلیل امنیتی که ایجاد میکرد، فرصت مناسبی برای تجارت، سفر و برگزاری اجتماعات قبیلهای فراهم میشد. با وجود این، گاه برخی قبایل برای تأمین منافع خود زمان ماههای حرام را جابهجا میکردند که این عمل در اسلام با عنوان «نسیء» مردود شمرده شد. ۴ - آغاز سال هجری قمری[ویرایش]محرم نخستین ماه تقویم هجری قمری است. گرچه مبدأ این تقویم هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه در سال ۶۲۲ میلادی است، اما آغاز سال در ماه محرم قرار داده شد؛ زیرا این ماه از پیش در میان اعراب به عنوان ابتدای سال شناخته میشد. از این رو انتخاب محرم به عنوان نخستین ماه سال ارتباطی با حوادث بعدی تاریخ اسلام، از جمله واقعه کربلا، ندارد. برخلاف برخی فرهنگها که آغاز سال را با جشنها و آیینهای ویژه همراه میکنند، در سنت عربی و اسلامی آغاز سال قمری معمولاً با مراسم گستردهای همراه نبوده است و اهمیت مذهبی آن بیشتر در اعمال عبادی و دعاهای نقلشده در منابع اسلامی نمود یافته است. ۵ - واقعه کربلا و جایگاه محرم در تشیع[ویرایش]مهمترین رخداد مرتبط با ماه محرم، واقعه کربلا در سال ۶۱ هجری قمری است. در این واقعه حسین بن علی، نوه پیامبر اسلام، همراه خانواده و یارانش در نبردی نابرابر با سپاه حکومت اموی به رهبری یزید بن معاویه به شهادت رسید. این حادثه در دهم محرم، معروف به روز عاشورا، رخ داد و به یکی از مهمترین وقایع تاریخ اسلام تبدیل شد. در اندیشه شیعه، قیام حسین بن علی علیه السلام نماد دفاع از حق، عدالت، آزادی و مقابله با انحراف دینی و سیاسی به شمار میرود. از این رو محرم به ماه حزن، سوگواری و بازخوانی آرمانهای نهضت عاشورا تبدیل شده است. ۶ - آیینهای سوگواری محرم[ویرایش]با فرا رسیدن ماه محرم، بهویژه از آغاز دهه نخست آن، شیعیان در بسیاری از کشورهای جهان مراسم سوگواری برگزار میکنند. این آیینها شامل برگزاری مجالس عزاداری، مرثیهخوانی، روضهخوانی، نوحهخوانی، سینهزنی، زنجیرزنی، تعزیه، دستههای عزاداری، اطعام عزاداران و برنامههای فرهنگی و مذهبی است. شکل و شیوه این مراسم در مناطق مختلف جهان اسلام متفاوت است، اما هدف مشترک آنها زنده نگه داشتن یاد و پیام واقعه کربلا است. آیینهای سوگواری محرم طی قرنها به بخشی مهم از فرهنگ دینی و اجتماعی جوامع شیعی تبدیل شده و آثار گستردهای در ادبیات، هنر، معماری، موسیقی آیینی و فرهنگ عامه برجای گذاشته است. ۷ - اعمال و آداب ماه محرم[ویرایش]در منابع روایی و کتابهای ادعیه، برای شب و روز نخست محرم، روز عاشورا و برخی دیگر از روزهای این ماه اعمال و آداب ویژهای نقل شده است. این اعمال شامل نمازهای مستحبی، روزه، دعا، قرائت قرآن، زیارت امام حسین و سایر برنامههای عبادی است. شرح تفصیلی این اعمال معمولاً در کتابهایی مانند مفاتیح الجنان و دیگر آثار دعایی آمده و موضوع مقالهای مستقل به شمار میرود. ۸ - رویدادهای تاریخی ماه محرم[ویرایش]علاوه بر واقعه کربلا، در منابع تاریخی اسلامی رخدادهای متعددی به ماه محرم نسبت داده شده است. از جمله این رویدادها میتوان به غزوه ذاتالرقاع، فتح خیبر، آغاز خلافت عثمان بن عفان، شهادت امام سجاد علیه السلام بنا بر برخی روایات، کشته شدن محمد امین عباسی، سقوط خلافت عباسی به دست مغولان و شماری دیگر از وقایع سیاسی، نظامی و مذهبی اشاره کرد. همچنین در منابع روایی، رخدادهایی مربوط به پیامبران پیشین همچون نجات موسی و بنیاسرائیل از فرعون، رهایی یونس از شکم ماهی و استجابت دعای زکریا به این ماه نسبت داده شده است. شرح روزبهروز این رویدادها در مقالهٔ «فهرست وقایع ماه محرم» بررسی میشود. ۹ - محرم در فرهنگ و تمدن اسلامی[ویرایش]ماه محرم تأثیر عمیقی بر فرهنگ اسلامی و بهویژه فرهنگ شیعی داشته است. بخش مهمی از ادبیات فارسی، عربی، اردو و ترکی به توصیف وقایع عاشورا و شخصیتهای کربلا اختصاص دارد. همچنین هنرهایی مانند تعزیه، پردهخوانی، خوشنویسی، معماری حسینیهها و تکیهها و انواع آیینهای مردمی در پیوند با این ماه شکل گرفتهاند. در بسیاری از کشورهای اسلامی از جمله ایران، عراق، جمهوری آذربایجان، پاکستان، هند، لبنان، بحرین و افغانستان، محرم یکی از مهمترین مناسبتهای مذهبی سال به شمار میرود و آثار آن در زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم آشکار است. ردههای این صفحه : تقویم هجری قمری | محرم
|
||||||||||||||||||||
