هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
هجرت پیامبر اسلام به مدینه، به مهاجرت
حضرت محمد و شماری از مسلمانان از
مکه به
یثرب/مدینه گفته میشود؛ رخدادی که در سال سیزدهم بعثت و در آستانهٔ آغاز مرحلهای تازه در تاریخ اسلام رخ داد. این هجرت پس از شکلگیری زمینههای اجتماعی، سیاسی و اعتقادی در مدینه، بهویژه از طریق بیعتهای عقبه، انجام شد و سرآغاز تشکیل جامعهٔ اسلامی و برپایی نخستین حکومت اسلامی در مدینه بهشمار میآید. این رویداد از مهمترین نقاط عطف تاریخ اسلام است و مبدأ
تقویم هجری نیز از آن گرفته شده است.
[ویرایش]
حضرت محمد پس از
بعثت، دعوت خود را در مکه آغاز کرد. بنابر متون، آن حضرت ۱۳ سال در مکه به تبلیغ اسلام پرداخت، اما فضای مکه بهتدریج برای گسترش دعوت اسلامی نامناسب شد. فشار
مشرکان، آزار و شکنجهٔ مسلمانان و نیز توطئههای
قریش علیه پیامبر از عوامل اصلی این وضعیت بود. در همین دوره، گروهی از مردم یثرب در موسم
حج با پیامبر آشنا شدند و اسلام را پذیرفتند. این آشنایی تدریجی، زمینهساز نفوذ اسلام در مدینه و در نهایت فراهمکنندهٔ محیطی امن برای هجرت شد. نخستین جرقههای پذیرش اسلام در مدینه در میان
خزرجیان زده شد. گروهی از طایفهٔ خزرج در موسم حج به مکه آمدند و پیامبر آنان را به
توحید و
اسلام دعوت کرد. آنان با شنیدن آیات قرآن و آشنایی با پیام پیامبر، اسلام آوردند و بازگشتند تا قوم خود را نیز به این آیین دعوت کنند. این دعوت اولیه موجب شد که اسلام در مدینه بهسرعت گسترش یابد، بهگونهای که به تعبیر متون، «خانهای از خانههای انصار باقی نماند مگر آنکه در آن از پیامبر به نیکی یاد میشد». این روند، مدینه را برای پذیرش پیامبر و مسلمانان آماده ساخت.
[ویرایش]
یک سال پس از نخستین گرایشها به اسلام، دوازده نفر از اهل مدینه، شامل ده نفر خزرجی و دو نفر اوسی، در
منطقهٔ عقبه با پیامبر بیعت کردند. این پیمان به
بیعت اول عقبه معروف شد. در این بیعت،
انصار تعهد کردند که (مفاد بیعت):
۱. به خدا شرک نورزند،
۲. زنا نکنند،
۳. فرزندان خود را نکشند،
۴. بهتان و تهمت نزنند،
۵. در امور اجتماعی و دینی از دستورهای الهی سرپیچی نکنند.
این بیعت بیشتر جنبهٔ ایمانی و اخلاقی داشت و هنوز شامل تعهد نظامی نبود. پس از این پیمان (پیامد بیعت اول:)، پیامبر
مصعب بن عمیر را به مدینه فرستاد تا آموزههای اسلام، قرآن و احکام دینی را به مردم آموزش دهد. مأموریت مصعب نقش مهمی در گسترش اسلام در مدینه داشت و از او بهعنوان عامل اصلی سامانیافتن نخستین جامعهٔ اسلامی در یثرب یاد میشود.
پس از بازگشت مسلمانان خزرجی از مکه، آنان اسلام را در مدینه تبلیغ کردند. این تبلیغ بهویژه در میان
اوس و
خزرج اثر گذاشت و شمار مسلمانان افزایش یافت. بهتدریج، زمینهای اجتماعی و فکری در یثرب شکل گرفت که پذیرش پیامبر را ممکن میکرد. این فرایند، اتفاقی و ناگهانی نبود، بلکه در بستر دعوت تدریجی، پذیرش مرحلهبهمرحله و آمادگی اجتماعی شکل گرفت.
[ویرایش]
سال بعد، شمار بیشتری از مردم مدینه به مکه آمدند. در این مرحله، هفتاد نفر از اوس و خزرج در مراسم حج حضور یافتند و شبانه در عقبه با پیامبر دیدار کردند. در این جلسه،
عباس بن عبدالمطلب نیز حضور داشت. عباس در این نشست به انصار یادآور شد که محمد در مکه دارای جایگاه و حمایت قبیلهای است و اگر تصمیمی برای یاری او دارند، باید با آگاهی و جدیت آن را بپذیرند. سخن او نوعی هشدار و آزمون وفاداری برای انصار بود. در این بیعت، انصار تعهد کردند (مفاد بیعت دوم:) که همانگونه که از جان و خانوادهٔ خود دفاع میکنند، از پیامبر نیز دفاع کنند. این پیمان نسبت به بیعت اول، ماهیتی سیاسی و دفاعی داشت و راه را برای هجرت و استقرار پیامبر در مدینه هموار کرد.
[ویرایش]
هجرت پیامبر به مدینه چند علت همزمان داشت:
فشار و آزار مشرکان مکه : مسلمانان در مکه با انواع اذیت،
شکنجه و تهدید روبهرو بودند. فضای مکه برای ادامهٔ دعوت اسلامی روزبهروز تنگتر میشد.
توطئهٔ قتل پیامبر: قریش در
دارالندوه گرد آمدند و پس از بررسی گزینههایی مانند زندان یا
تبعید، سرانجام تصمیم به قتل پیامبر گرفتند. قرآن نیز به این توطئه اشاره کرده است.
آمادگی یثرب برای پذیرش اسلام: پس از بیعتهای عقبه، مدینه به پایگاهی امن برای دعوت اسلامی تبدیل شد. این شهر نهتنها آمادگی پذیرش پیامبر را داشت، بلکه انصار تعهد دفاع از او را نیز بر عهده گرفتند.
ضرورت حفظ و گسترش اسلام: هجرت صرفاً جابهجایی مکانی نبود، بلکه اقدامی برای حفظ اسلام، نجات مسلمانان و فراهم شدن زمینهٔ گسترش دین بهشمار میآمد.
[ویرایش]
سه آیهٔ قرآنی بهعنوان آیات مهم مربوط به هجرت ذکر شدهاند:
آیهٔ ۳۰ سورهٔ انفال: دربارهٔ توطئهٔ مشرکان برای قتل پیامبر
آیهٔ ۲۰۷ سورهٔ بقره: در اشاره به فداکاری امام علی در
لیلةالمبیتآیهٔ ۴۰ سورهٔ توبه: دربارهٔ حضور پیامبر در
غار ثور و عبارت «لا تحزن»
این آیات، بُعد قرآنی و الهی هجرت را برجسته میکنند.
[ویرایش]
در شب هجرت، پیامبر اکرم برای خنثیکردن نقشهٔ قریش،
امام علی علیه السلام را در بستر خود خواباند تا مهاجمان تصور کنند او هنوز در خانه است. این شب در منابع اسلامی به لیلةالمبیت معروف است. این اقدام بخشی از تدبیر الهی برای حفظ جان پیامبر و ادامهٔ رسالت بود. جناب پیامبر از خانه خارج شد و راهی غار ثور گردید. پس از خروج از مکه، پیامبر و همراهانش مدتی در غار ثور پنهان شدند. در این مدت، مشرکان قریش به جستوجوی گسترده پرداختند، اما موفق به یافتن پیامبر نشدند. در این مرحله:
عبدالله بن ابوبکر و
عامر بن فهیره برای رساندن غذا و اخبار به پیامبر نقش داشتند. همچنین از
عبدالله بن ارقط بهعنوان راهنما یاد شده است.
[ویرایش]
با ورود پیامبر به مدینه، مرحلهای جدید در تاریخ اسلام آغاز شد. مدینه از این پس به مرکز تجمع مسلمانان و پایگاه اصلی دعوت اسلامی تبدیل شد. نخستین حکومت اسلامی در همین شهر شکل گرفت و اسلام از مرحلهٔ دعوت محدود در مکه به مرحلهٔ تشکیل جامعه و حکومت رسید. این هجرت، تنها انتقال جغرافیایی نبود؛ بلکه نقطهٔ آغاز نظم سیاسی، اجتماعی و دینی جدیدی در تاریخ اسلام بود.
[ویرایش]
یثرب پیش از اسلام شهری یکپارچه و متمرکز نبود، بلکه از نواحی و واحههای پراکنده تشکیل میشد. در این منطقه: یهودیان ؛ اوس ؛ خزرج زندگی میکردند. اقتصاد شهر بر کشاورزی و نخلستانها استوار بود و همین ساختار اجتماعی، آن را از مکه متمایز میکرد. همچنین، حضور یهودیان و آشنایی آنان با انتظار ظهور پیامبر، در آمادهسازی فضای فکری مدینه مؤثر بود.
[ویرایش]
هجرت پیامبر اسلام به مدینه یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ اسلام است، زیرا:
۱. نخستین جامعهٔ اسلامی در مدینه شکل گرفت.
۲. حکومت اسلامی پایهگذاری شد.
۳. هجرت، مبدأ
تقویم اسلامی شد.
۴. اسلام از مرحلهٔ فشار و محدودیت در مکه وارد مرحلهٔ گسترش، سازمانیافتگی و قدرت اجتماعی شد.
۵. بیعتهای عقبه نشان دادند که هجرت نتیجهٔ آمادگی اجتماعی و سیاسی یثرب بود.
