ماههای حرام
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
ماههای حرام (اشْهُرِالْحُرُمْ)، به چهار ماه از سال قمری گفته میشود که در آنها جنگ و خونریزی حرام شمرده شده است. این ماهها عبارتاند از
رجب،
ذیالقعده،
ذیالحجه و
محرم. در منابع اسلامی تأکید شده است که حرمت این ماهها باید حفظ شود و آغاز جنگ در آنها جایز نیست، مگر در صورت دفاع در برابر تجاوز دشمن. در قرآن کریم آمده است که تعداد ماههای سال نزد خداوند دوازده ماه است و از میان آنها چهار ماه حرام هستند: «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِی کِتَابِ اللَّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ» (
سوره توبه:آیه ۳۶) بر اساس روایتی از پیامبر اسلام صل الله علیه، سه ماه از این ماهها به صورت متوالی هستند: ذیالقعده، ذیالحجه و محرم و ماه رجب به صورت جداگانه در میان سال قرار دارد. این سنت ریشه در شریعت حضرت ابراهیم علیه السلام دارد و در اسلام نیز تأیید و تثبیت شده است. همچنین یکی از احکام فقهی این ماهها افزایش دیه قتل است.
[ویرایش]
واژه «ماه حرام» به ماهی گفته میشود که در آن برخی امور، به ویژه
جنگ و خونریزی، ممنوع و دارای حرمت ویژه است. در منابع اسلامی گفته شده است که علت نامگذاری این ماهها به «حرام» آن است که حرمت و قداست ویژهای دارند و شکستن این حرمتها گناهی بزرگ محسوب میشود. برخی مفسران مانند
شیخ طوسی در
تفسیر التبیان معتقدند که در این ماهها نه تنها جنگ حرام است، بلکه انجام هرگونه گناه در آنها شدیدتر و سنگینتر از سایر زمانها شمرده میشود. در مقابل، انجام اعمال نیک و عبادات نیز در این ماهها پاداش بیشتری دارد.
[ویرایش]
قرآن کریم در چند آیه به مسئله ماههای حرام اشاره کرده است. مهمترین این آیات در سوره توبه آمده است: «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِی کِتَابِ اللَّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ...» در ادامه این آیات، قرآن به مسئله نسیء (جابهجا کردن ماههای حرام) اشاره میکند و آن را عملی نادرست و موجب افزایش کفر میداند: «إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیَادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا...» همچنین در آیه ۲۱۷ سوره بقره درباره جنگ در ماههای حرام آمده است: «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِیهِ قُلْ قِتَالٌ فِیهِ کَبِیرٌ» بر اساس این آیه، جنگ در ماههای حرام گناهی بزرگ به شمار میرود.
[ویرایش]
بیشتر مفسران اسلامی معتقدند که حرمت ماههای حرام ریشه در شریعت
حضرت ابراهیم علیه السلام دارد. این سنت پس از ساخت
کعبه و شکلگیری
آیین حج تثبیت شد و تا قرنها در میان عربها ادامه یافت. در
دوره جاهلیت نیز عربها این ماهها را محترم میشمردند و از جنگ در آنها خودداری میکردند. گفته شده است که اگر فردی قاتل پدر خود را در ماه حرام میدید، به او تعرض نمیکرد. مورخان نقل کردهاند که در ماه رجب مردم سلاحهای خود را کنار میگذاشتند و امنیت کامل در راهها برقرار میشد. با ظهور اسلام، این سنت کهن تأیید شد، اما برخی انحرافاتی که در آن به وجود آمده بود اصلاح گردید.
[ویرایش]
یکی از مهمترین انحرافاتی که در دوران جاهلیت در رابطه با ماههای حرام وجود داشت، نسیء بود. نسیء به معنای به تأخیر انداختن یا تغییر دادن ماههای حرام است. در برخی موارد قبایل عرب برای آنکه بتوانند در ماه حرام جنگ کنند، با
متولیان کعبه توافق میکردند که حرمت یک ماه برداشته شود و در مقابل ماه دیگری حرام اعلام گردد. به این ترتیب ترتیب واقعی ماههای حرام تغییر میکرد. قرآن کریم این عمل را نکوهش کرده و آن را نشانه گمراهی دانسته است: «إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیَادَةٌ فِی الْکُفْرِ...» اسلام با نزول این آیات، این سنت نادرست را لغو کرد و ترتیب واقعی ماههای حرام را تثبیت نمود.
[ویرایش]
ماههای حرام در
فقه اسلامی دارای احکام خاصی هستند که مهمترین آنها عبارتاند از:حرمت آغاز جنگ و افزایش دیه است.
حرمت آغاز جنگ : در این ماهها آغاز جنگ و خونریزی ممنوع است. قرآن این کار را گناهی بزرگ معرفی کرده است. با این حال، اگر دشمن به مسلمانان حمله کند، دفاع در برابر او جایز است. در
آیه ۱۹۴ سوره بقره آمده است: «فَمَنِ اعْتَدَى عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَیْکُمْ» بر اساس این آیه، اگر دشمن حرمت این ماهها را بشکند و حمله کند، مسلمانان حق دفاع دارند.
افزایش دیه : یکی از احکام مهم ماههای حرام تشدید
دیه است. در صورت وقوع قتل در این ماهها، مقدار دیه، یکسوم بیشتر از دیه معمولی خواهد بود. این حکم برای تأکید بیشتر بر حرمت خون انسان در این زمانها وضع شده است. در فقه اسلامی این حکم با عنوان تغلیظ دیه شناخته میشود. برخی فقیهان تصریح کردهاند که این حکم در مورد قتل در حرم مکه نیز جاری است.
[ویرایش]
مفسران قرآن فلسفه تعیین ماههای حرام را ایجاد امنیت و آرامش اجتماعی دانستهاند. در جوامع قبیلهای
عربستان پیش از اسلام، جنگهای طولانی میان قبایل رایج بود. تعیین چند ماه بدون جنگ در طول سال، فرصتی برای توقف درگیریها و ایجاد صلح فراهم میکرد. آیت الله
ناصر مکارم شیرازی معتقد است که وقتی در چهار ماه از سال جنگ متوقف میشود، فرصتی برای تفکر، مذاکره و پایان دادن به درگیریها به وجود میآید.
علامه طباطبایی نیز معتقد است که این حکم سبب برقراری امنیت عمومی میشود تا مردم بتوانند به عبادت، تجارت و امور زندگی خود بپردازند. از سوی دیگر، این امنیت برای کسانی که قصد انجام حج یا تجارت داشتند اهمیت زیادی داشت؛ زیرا میتوانستند بدون ترس از حمله قبایل دیگر سفر کنند.
