نعمان بن بشیر
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
نعمان بن بشیر بن سعد بن سُمی؛
صحابی پیامبر اسلام، اولین نوزاد
انصار پس از هجرت، شاعر، خطیب و از والیان اموی در دوران خلافت معاویه و یزید بود. او در ابتدا از یاران امام علی محسوب میشد، اما پس از قتل عثمان، به معاویه پیوست و در
جنگ صفین در کنار او حضور یافت. نعمان بن بشیر مناصب مختلفی از جمله قضاوت دمشق، حکومت یمن، دو بار حکومت کوفه و حکومت حمص را بر عهده داشت. دوران امارت او بر کوفه، به ویژه در قبال ورود
مسلم بن عقیل، با تعلل و رفتارهای دوگانه همراه بود که تحلیلهای تاریخی متعددی را به خود جلب کرده است. سرانجام وی در سال ۶۴ یا ۶۵ قمری، در جریان شورش مردم حمص علیه او، کشته شد.
[ویرایش]
نعمان بن بشیر از
قبیله خزرج، از شاخههای انصار مدینه بود. پدرش،
بشیر بن سعد، از چهرههای برجسته انصار و از کسانی بود که در
واقعه سقیفه بنیساعده، نخستین فردی بود که با
ابوبکر بیعت کرد. مادر نعمان، عمره دختر رواحه، خواهر
عبدالله بن رواحه، از سرداران نامدار اسلام بود. نعمان در سال دوم هجری قمری به دنیا آمد و به دلیل تولدش در مدینه پس از هجرت پیامبر اسلام، او را نخستین مولود انصار پس از هجرت نامیدهاند؛ هرچند برخی منابع کوفی، سن او را بیشتر دانستهاند.
[ویرایش]
نعمان بن بشیر در دوران پیامبر اسلام رشد کرد و از صحابه ایشان محسوب میشود. او روایاتی از پیامبر نقل کرده است. در دوران پیامبر و خلافت ابوبکر و عمر، او حضوری برجسته در صحنه سیاسی نداشت، اما با آغاز خلافت عثمان، به تدریج گرایشهای عثمانی در او قوت گرفت.
[ویرایش]
پس از قتل
عثمان بن عفان در سال ۳۵ قمری، نعمان بن بشیر به عنوان یکی از طرفداران عثمان، پیراهن خونین او را به شام نزد معاویه برد. این اقدام، نمادی از همراهی او با جبهه معاویه در تحریک افکار عمومی علیه امام علی و زمینه سازی برای
جنگ صفین بود. او تنها انصاری بود که در جنگ صفین (۳۷ قمری) در کنار سپاه معاویه قرار گرفت و در مقابل سپاه امام علی ایستاد. این انتخاب، نقطه عطفی در زندگی سیاسی او بود و نشان دهنده جدایی او از جریان غالب انصار و همراهی با امویان بود.
[ویرایش]
نعمان بن بشیر در دوران خلافت امویان، مناصب متعددی را بر عهده گرفت:
والی
حمص: معاویه او را به عنوان والی حمص منصوب کرد.
والی
کوفه: پس از مدتی، معاویه او را به حکومت کوفه گماشت.
قاضی
دمشق: وی همچنین مدتی قاضی شهر دمشق بود.
والی
یمن: در دورهای نیز مسئولیت حکومت یمن را بر عهده داشت.
[ویرایش]
یکی از مهمترین دوران امارت نعمان بن بشیر، دوره دوم او بر کوفه بود. هنگامی که مسلم بن عقیل، نماینده امام حسین، در سال ۶۰ قمری وارد کوفه شد و به جمعآوری بیعت برای امام پرداخت، نعمان بن بشیر در مقام والی، با رفتاری دوگانه و تعللآمیز روبرو شد. او علیرغم اینکه از سوی یزید مأمور به سرکوب قیام بود، از اقدامات قاطعانه خودداری کرد و خطبههایی ایراد نمود که بیشتر بر حفظ آرامش و پرهیز از خونریزی تأکید داشت. این نرمش و تعلل، که با شدت عمل
عبیدالله بن زیاد، جانشین او، در تضاد بود، ریشههایی در ملاحظات قبیلگی، احترام به جایگاه اهل بیت، پیوندهای خانوادگی (به ویژه با
مختار ثقفی که داماد او بود) و همچنین منفعتطلبی سیاسی برای حفظ موقعیت خود داشت.
[ویرایش]
پس از مرگ
یزید بن معاویه در سال ۶۴ قمری و آغاز دوره بحران خلافت، نعمان بن بشیر رویکرد سیاسی خود را تغییر داد. او در حمص، برای
عبدالله بن زبیر که مدعی خلافت بود، بیعت گرفت. این اقدام، نشاندهنده تلاش او برای انطباق با موازنه قدرت جدید و فاصله گرفتن از بقایای حکومت اموی بود. با این حال، این چرخش وفاداری نیز پایدار نماند. در سال ۶۴ یا ۶۵ قمری، مردم حمص علیه او شوریدند. نعمان بن بشیر از شهر گریخت، اما توسط تعقیبکنندگان دستگیر شد و در سن ۶۴ سالگی کشته شد و سرش از تنش جدا گردید.
[ویرایش]
نعمان بن بشیر انصاری، نمونهای از شخصیتهای پیچیدهای است که در دوران پرتلاطم صدر اسلام و پس از آن، در معرض فشارهای سیاسی و اجتماعی متعددی قرار داشتند. جایگاه او به عنوان یکی از آخرین صحابه برجسته انصار و نقش او در وقایع مهمی چون صفین و حوادث کوفه، او را به شخصیتی قابل تأمل در تاریخ اسلام بدل ساخته است. تحلیل رفتار او، به ویژه در مواجهه با نهضت حسینی، پنجرهای به سوی درک بهتر دینامیسمهای سیاسی و اجتماعی آن دوران میگشاید.
