|
| ||||||||||||||||||||
عملیات محرم یکی از عملیاتهای مهم نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جریان جنگ عراق با ایران بود که در آبان ۱۳۶۱ در منطقهٔ مرزی دهلران، موسیان و ارتفاعات جبال حمرین انجام شد. این عملیات با رمز «لا حول و لا قوه الا بالله، یا زینب کبری» و با فرماندهی قرارگاه کربلا اجرا شد و از جمله عملیاتهایی بهشمار میرفت که پس از عدم موفقیت کامل عملیات رمضان، ابتکار عمل را دوباره به نیروهای ایرانی بازگرداند. عملیات محرم با هدف آزادسازی مناطق اشغالشدهٔ غرب عینخوش و دهلران، تصرف ارتفاعات استراتژیک حمرین و تهدید مواضع ارتش عراق در منطقهٔ زبیدات و العماره طراحی شد. در جریان این عملیات، بخش گستردهای از خاک ایران آزاد شد و خسارات سنگینی به یگانهای ارتش عراق وارد آمد. ۱ - پیشزمینه[ویرایش]پس از آزادسازی خرمشهر در عملیات بیتالمقدس، نیروهای ایرانی تلاش کردند با ادامهٔ عملیاتها، ارتش عراق را وادار به عقبنشینی کامل از مناطق مرزی کنند. با وجود موفقیتهای نخستین، عملیات رمضان در تابستان ۱۳۶۱ نتوانست همهٔ اهداف مورد نظر را محقق کند و فضای جبههها تا حدی تحت تأثیر این موضوع قرار گرفت. در چنین شرایطی، فرماندهان سپاه و ارتش تصمیم گرفتند عملیاتی محدود اما مؤثر را در منطقهٔ مرزی دهلران و موسیان اجرا کنند؛ منطقهای که همچنان بخشی از آن در اشغال عراق قرار داشت و دشمن با استقرار در ارتفاعات جبال حمرین بر جادههای منطقه تسلط آتش و دید مستقیم داشت. عملیات در ابتدا با نام «عاشورا» طراحی شد، اما به دلیل همزمانی با ایام محرم، نام آن به «محرم» تغییر یافت. این عملیات در برخی طرحهای کلان نظامی ایران، بخشی از سلسله عملیاتهای موسوم به «کربلا» محسوب میشد. ۲ - منطقه عملیات[ویرایش]منطقهٔ عملیات در حد فاصل فکه تا دهلران و در غرب عینخوش قرار داشت. این منطقه از شرق به رودخانهٔ دویرج و از غرب به ارتفاعات جبال حمرین محدود میشد. وجود ارتفاعات، رودخانههای فصلی و زمینهای ناهموار، منطقه را به یکی از دشوارترین محورهای عملیاتی جنگ تبدیل کرده بود. مهمترین عارضهٔ طبیعی منطقه، ارتفاعات جبال حمرین بود که بخشی از خط مرزی قراردادی ایران و عراق را تشکیل میداد. بلندترین نقطهٔ این ارتفاعات حدود ۴۰۰ متر ارتفاع داشت و تسلط بر آن میتوانست وضعیت تاکتیکی منطقه را بهطور کامل تغییر دهد. ارتفاع ۱۷۵ در خاک عراق نیز اهمیت زیادی داشت؛ زیرا بر محور عینخوش، چمسری، شرهانی و زبیدات اشراف کامل داشت و یکی از مراکز دیدهبانی و دفاعی ارتش عراق محسوب میشد. در منطقه همچنین رودخانههای فصلی چیخواب، دویرج و میمه جریان داشتند. این رودخانهها در زمان بارندگی بهشدت طغیان میکردند و گاه عمق آب به چند متر میرسید. همین مسئله در جریان عملیات به یکی از مهمترین چالشهای نیروهای ایرانی تبدیل شد. ۳ - اهداف عملیات[ویرایش]مهمترین اهداف عملیات محرم عبارت بودند از: آزادسازی مناطق اشغالشدهٔ جنوب دهلران و غرب عینخوش ؛ تصرف ارتفاعات جبال حمرین ؛ خارج کردن جادهٔ دهلران ـ عینخوش از دید و تیر دشمن ؛ تهدید مواضع عراق در زبیدات و العماره ؛ تکمیل دستاوردهای عملیات فتحالمبین ؛ انهدام یگانهای مستقر ارتش عراق در منطقه ؛ همچنین این عملیات از نظر روانی اهمیت فراوانی داشت و میتوانست برتری عملیاتی ایران را دوباره تثبیت کند. ۴ - فرماندهان و نیروهای شرکتکننده[ویرایش]عملیات محرم تحت فرماندهی قرارگاه کربلا اجرا شد. سردار حسن باقری از فرماندهان اصلی طراحی و هدایت عملیات بود و نقش مهمی در سازماندهی مراحل نخست آن داشت. از دیگر فرماندهان شاخص عملیات میتوان به شهید مهدی زینالدین، فرمانده تیپ ۱۷ علی بن ابیطالب، سردار محمدنبی رودکی فرمانده لشکر ۱۹ فجر، مرتضی قربانی فرمانده لشکر ۲۵ کربلا و سردار حسین خرازی اشاره کرد. در این عملیات یگانهایی از سپاه پاسداران و نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران حضور داشتند. تیپهای ۱۴ امام حسین، ۱۷ علی بن ابیطالب، ۸ نجف و ۲۵ کربلا از مهمترین یگانهای عملکننده بودند. بخشی از تجهیزات زرهی و توپخانهای مورد استفاده نیز از تجهیزات غنیمتی عملیاتهای پیشین تأمین شده بود. ۵ - روند عملیات[ویرایش]۵.۱ - مرحله نخستعملیات در ساعت ۲۲:۰۸ روز ۱۰ آبان ۱۳۶۱ با رمز «یا زینب» آغاز شد. نیروهای ایرانی با استفاده از تاریکی شب و اصل غافلگیری به مواضع ارتش عراق حمله کردند و خطوط مقدم دشمن را در چند محور شکستند. در ساعات ابتدایی عملیات، تعداد زیادی از نیروهای عراقی به اسارت درآمدند و برخی یگانهای دشمن در محاصره قرار گرفتند. نیروهای ایرانی موفق شدند ارتفاعات مهم ۴۰۰ و ۲۹۸، پل چمسری، حوزهٔ نفتی بیات و بخشهایی از منطقهٔ موسیان را آزاد کنند. در همین مرحله جادهٔ دهلران ـ عینخوش از تیررس دشمن خارج شد و شهرک طیب عراق در دید نیروهای ایرانی قرار گرفت. ۵.۱.۱ - حادثه رودخانه دویرجیکی از مهمترین و تلخترین رخدادهای عملیات محرم، طغیان ناگهانی رودخانهٔ دویرج بود. بارندگی شدید باعث شد حجم آب رودخانه چندین برابر شود و تعدادی از نیروهای ایرانی هنگام عبور از رودخانه گرفتار سیلاب شوند. بخش عمدهای از این نیروها از گردانهای امام محمدباقر و امام رضا وابسته به تیپ ۱۴ امام حسین (ع) بودند. در این حادثه صدها رزمنده شهید یا مفقود شدند و واقعهٔ دویرج به یکی از تلخترین حوادث دفاع مقدس تبدیل شد. با وجود این حادثه، نیروهای باقیمانده مأموریت خود را ادامه دادند و مانع از دور خوردن سایر یگانها شدند؛ موضوعی که در موفقیت نهایی عملیات نقش مهمی داشت. ۵.۲ - مرحله دوم و سومدر مرحلهٔ دوم عملیات، نیروهای ایرانی برای ترمیم جناح چپ و تکمیل محاصرهٔ دشمن وارد عمل شدند. در این مرحله جادهٔ شرهانی و بخشهای دیگری از منطقه آزاد شد و شمار بیشتری از نیروهای عراقی به اسارت درآمدند. مرحلهٔ سوم در ۱۵ آبان آغاز شد و طی آن نیروهای ایرانی موفق شدند بخشهای غربی جبال حمرین و پاسگاههای زبیدات، شرهانی و ابوغریب را تصرف کنند. همچنین بخشی از خاک عراق و تأسیسات نفتی منطقه به کنترل ایران درآمد. ۶ - تاکتیکها و ویژگیهای عملیاتی[ویرایش]عملیات محرم از نظر تاکتیکی دارای ویژگیهای قابل توجهی بود. یکی از ابتکارهای مهم این عملیات استفاده از کانالها و عوارض زمین برای مخفی کردن نیروها و نزدیک شدن به مواضع دشمن بود؛ روشی که توسط شهید مهدی زینالدین بهکار گرفته شد و در غافلگیری نیروهای عراقی تأثیر زیادی داشت. عملیات همچنین نشان داد که نیروهای ایرانی توانایی اجرای حملات هماهنگ در مناطق سخت جغرافیایی را دارند. عبور از ارتفاعات، رودخانهها و میدانهای مین، بخشی از دشواریهای عملیات بود. در جریان نبرد، ارتش عراق در برخی محورها از سلاح شیمیایی نیز استفاده کرد. این مسئله بعدها باعث شد فرماندهان ایرانی توجه بیشتری به آمادگی در برابر جنگ شیمیایی داشته باشند. ۷ - نتایج عملیات[ویرایش]عملیات محرم با آزادسازی حدود ۷۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران و تصرف حدود ۳۰۰ کیلومتر مربع از خاک عراق پایان یافت. نیروهای ایرانی موفق شدند ارتفاعات مهم منطقه و بخشهایی از تأسیسات نفتی عراق را در اختیار بگیرند. بر اساس گزارشهای منتشرشده، حدود ۱۴ تیپ ارتش عراق در این عملیات بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد آسیب دیدند. همچنین صدها دستگاه تانک، نفربر و خودرو منهدم یا به غنیمت گرفته شد. از دیگر نتایج عملیات میتوان به موارد زیر اشاره کرد: تثبیت دستاوردهای عملیات فتحالمبین کاهش فشار دشمن بر جادهٔ دهلران عینخوش بازگشت روحیه و اعتماد به نیروهای ایرانی پس از عملیات رمضان تهدید خطوط دفاعی عراق در منطقهٔ العماره افزایش تجربه عملیاتی نیروهای سپاه و ارتش ۸ - فضای فرهنگی و معنوی[ویرایش]همزمانی عملیات با ایام محرم، فضای ویژهای در میان رزمندگان ایجاد کرده بود. بسیاری از یگانها پیش از آغاز عملیات مراسم عزاداری، روضهخوانی و نخلگردانی برگزار کردند و فضای معنوی حاکم بر نیروها در روایتهای رزمندگان بارها مورد اشاره قرار گرفته است. انتخاب رمز «یا زینب سلام الله علیها» نیز بازتابی از همین فضای مذهبی و الهامگیری از فرهنگ عاشورا بود. ردههای این صفحه : شهدای عملیات محرم (استان مازندران) | عملیات های نظامی جنگ عراق با ایران
|
||||||||||||||||||||
