عبیدالله بن حر جعفی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
عبیدالله بن حُرّ بن عمرو جعفی؛ از اشراف، فرماندهان نظامی و شاعران قبیله جعفی در کوفه در سده نخست هجری بود که در رویدادهای مهم سیاسی عراق، از اواخر خلافت
عثمان تا درگیریهای میان
مختار ثقفی و
مصعب بن زبیر، نقش داشت. مهمترین شهرت تاریخی او به دیدارش با
امام حسین علیه السلام در منزلگاه
قصر بنیمقاتل در سال ۶۱ هجری و خودداری از همراهی با آن حضرت بازمیگردد. این تصمیم، در حافظه تاریخی مسلمانان، بهویژه در منابع شیعی، به عنوان نمونهای از فرصت از دسترفته برای یاری امام شناخته شده و بعدها با اشعار منسوب به وی درباره پشیمانی از این انتخاب پیوند یافته است.
[ویرایش]
عبیدالله بن حر از
قبیله جعفی، شاخهای از بنیسعد العشیرة از
قبایل بزرگ مذحج، بود. جعفیان از قبایل بانفوذ عراق به شمار میرفتند و در ساختار نظامی و سیاسی کوفه جایگاهی مهم داشتند. بسیاری از اعضای این قبیله در سپاههای اموی، زبیری و جریانهای سیاسی عراق حضور یافتند. درباره تاریخ تولد عبیدالله گزارش دقیقی در دست نیست، اما منابع تاریخی او را از رجال برجسته کوفه، صاحب نفوذ قبیلهای، جنگاور و شاعر معرفی کردهاند. اشعار منسوب به او، بهویژه در موضوع واقعه عاشورا، سبب شده است که نام وی علاوه بر منابع تاریخی، در آثار ادبی نیز ثبت شود.
[ویرایش]
بخش قابل توجهی از منابع تاریخی، عبیدالله بن حر را در شمار عثمانیان کوفه معرفی کردهاند؛ یعنی کسانی که پس از کشته شدن
عثمان بن عفان، از جریان خونخواهی او حمایت میکردند و به سیاستهای
معاویه بن ابیسفیان گرایش داشتند. برخی گزارشها نیز از حضور او در سپاه شام در
نبرد صفین یاد کردهاند. در مقابل، برخی منابع، بهویژه روایت ابناعثم کوفی، تصویری متفاوت ارائه کردهاند. بر پایه این گزارش، عبیدالله از شرکت در جنگ صفین خودداری کرد و در گفتوگو با معاویه تصریح نمود که
علی بن ابیطالب را مسئول قتل عثمان نمیداند و جنگ با مردم عراق را روا نمیشمارد. این روایت نشان میدهد که گرایش عثمانی او لزوماً به معنای همراهی کامل با سیاستهای شام نبوده است. تفاوت این گزارشها را میتوان ناشی از گرایشهای متفاوت مورخان و نیز انتقال روایتها در محیطهای سیاسی گوناگون دانست. در مجموع، به نظر میرسد عبیدالله در این دوره میان تعلقات قبیلهای، منافع سیاسی و محاسبات شخصی در نوسان بوده است.
[ویرایش]
در سال ۶۱ هجری، هنگامی که امام حسین در مسیر حرکت به سوی کوفه بود، در منزلگاه قصر بنیمقاتل با عبیدالله بن حر روبهرو شد. منابع گزارش کردهاند که ابتدا فرستادهای از سوی امام نزد او رفت و سپس خود امام برای گفتوگو به خیمه او وارد شد. بر اساس گزارشهای طبری، ابناعثم، شیخ مفید و شیخ صدوق، امام حسین؛ عبیدالله را به توبه از گذشته و یاری حق دعوت کرد. عبیدالله ضمن ابراز احترام نسبت به امام، اظهار داشت که از نتیجه این حرکت بیم دارد و معتقد است مردم کوفه از حمایت عملی امام خودداری خواهند کرد. از اینرو، به جای حضور در میدان، اسب و شمشیر خود را به امام پیشنهاد کرد. امام حسین این پیشنهاد را نپذیرفت و یاری مستقیم را شرط همراهی دانست. در برخی نقلها آمده است که آن حضرت با استناد به آیه ۵۱ سوره کهف «وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا» کمک کسی را که از حضور در جهاد حق خودداری میکند، نپذیرفت. همچنین در برخی روایات، امام او را نسبت به شنیدن دعوت حق و ترک یاری آن هشدار داد. دیدار امام حسین و عبیدالله بن حر، نمونهای از مواجهه امام با نخبگان مردد کوفه است؛ افرادی که حقانیت امام را انکار نمیکردند، اما به دلیل محاسبات سیاسی، نگرانی از شکست یا حفظ موقعیت اجتماعی، از همراهی با ایشان خودداری کردند. از این منظر، عبیدالله نماینده بخشی از اشراف عراق است که میان شناخت حقیقت و هزینههای التزام عملی به آن، راه دوم را برگزیدند.
[ویرایش]
پس از شهادت امام حسین، منابع تاریخی از اظهار ندامت عبیدالله یاد کردهاند. اشعار منسوب به او حاکی از حسرت نسبت به عدم همراهی با امام است و این اشعار بعدها در آثار تاریخی و ادبی به عنوان بازتابی از پشیمانی او نقل شدهاند. البته میزان انتساب همه این اشعار به شخص عبیدالله، در پژوهشهای جدید محل بررسی است.
پس از جدایی از مختار، عبیدالله به مصعب بن زبیر پیوست، اما این همکاری نیز دوام چندانی نیافت. منابع از بروز اختلاف، زندانی شدن وی و سپس آزادی او با وساطت بزرگان مذحج خبر دادهاند. پس از آزادی، عبیدالله گروهی از هواداران خود را گرد آورد و به فعالیتهای نظامی مستقل پرداخت. تصرف برخی مناطق، از جمله تکریت، و حمله به نواحی اطراف کوفه از جمله اقدامات او در این دوره به شمار میرود. این فعالیتها نشاندهنده استمرار نفوذ قبیلهای او، حتی پس از گسستن از قدرتهای رسمی، است.
[ویرایش]
بیشتر منابع تاریخی، سال ۶۸ هجری را زمان درگذشت عبیدالله بن حر دانستهاند. درباره کیفیت مرگ او اتفاق نظر وجود ندارد. برخی مورخان نوشتهاند که در نبرد با نیروهای مصعب بن زبیر کشته شد، برخی دیگر مرگ او را در اثر سقوط به رود فرات و غرق شدن دانستهاند و گروهی نیز از کشته شدن وی پس از اسارت سخن گفتهاند. اختلاف این گزارشها بیانگر ابهام موجود در روایتهای تاریخی مربوط به سالهای پایانی زندگی او است.
[ویرایش]
نام عبیدالله بن حُرّ جعفی در برخی منابع رجالی شیعه در شمار راویان حدیث آمده است، اما این جایگاه ناظر به نقل روایت بوده و لزوماً بیانگر ارزیابی اعتقادی یا سیاسی او نیست. وی از رجال بانفوذ عراق در سده نخست هجری بود که مواضع سیاسی خود را بر پایه ملاحظات قبیلهای و موازنه قدرت تنظیم میکرد و در دورههای مختلف با جریانهای عثمانی، مختار ثقفی و مصعب بن زبیر همراه شد. با این حال، مهمترین جایگاه تاریخی او به دیدارش با امام حسین در قصر بنیمقاتل و امتناع از یاری آن حضرت بازمیگردد؛ رخدادی که در منابع تاریخی و کلامی بهعنوان نمونهای از فاصله میان شناخت حق و التزام عملی به آن تفسیر شده و نام او را در حافظه تاریخی شیعه با مفهوم «فرصت از دسترفته» و «پشیمانی» پیوند زده است.
