خطبه فدکیه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
خطبه فدکیه یا (خطبه لُمّه)، سخنرانی
فاطمه زهرا در
مسجدالنبی است که در اعتراض به مصادره
فدک ایراد شد. این خطبه پس از آن شکل گرفت که
ابوبکر، با انتساب روایتی به پیامبر «پیامبران از خود ارث نمیگذارند»، دهکده فدک را — که
پیامبر اسلام به دخترش بخشیده بود — به نفع خلافت مصادره کرد. فاطمه پس از بیثمر ماندن دادخواهی، به مسجد پیامبر رفت و در حضور
مهاجران و
انصار خطبهای ایراد کرد که به «خطبه فدکیه» مشهور شد. او در این خطبه بر مالکیت خود بر فدک تصریح کرد، از حق
علی بن ابی طالب در خلافت دفاع کرد و مسلمانان را به سبب سکوت در برابر ستم به
اهلبیت سرزنش کرد. خطبه فدکیه مجموعهای از معارف اسلامی در زمینه خداشناسی، معادشناسی، نبوت و
بعثت پیامبر اکرم، عظمت
قرآن، فلسفه احکام و ولایت را دربردارد. این خطبه تنها بیانگر رنجهای حضرت زهرا پس از رحلت پیامبر نیست؛ بلکه با تکیه بر استدلالهای قرآنی، عقلی و تاریخی، مسئله امامت، مسئولیت اجتماعی و نسبت میان باور و رفتار جامعه اسلامی را به چالش میکشد.
[ویرایش]
چون این خطبه در واکنش به ماجرای مصادره فدک و درباره آن ایراد شده، «خطبه فدکیه» نام گرفته است. همچنین به اعتبار اینکه حضرت فاطمه پیش از ایراد خطبه با گروهی از خویشانش وارد مسجد شد، از آن با عنوان «خطبه لُمّه» نیز یاد میشود؛ «لُمّه» به معنای گروهی از سه تا ده نفر است. در منابع لغت و حدیث، از جمله العین خلیل بن احمد فراهیدی، الفائق زمخشری، غریب الحدیث ابنجوزی، النهایه ابناثیر و لسان العرب ابنمنظور، همین تعبیر «جاءت فاطمة فی لُمّةٍ من نسائها» نقل شده است.
[ویرایش]
روستایی آباد و حاصلخیز در
حجاز، حوالی
خیبر (۱۳۰ کیلومتری
مدینه)، دارای آب فراوان و نخلستانهای پرمحصول. در
جنگ خیبر بدون درگیری و از طریق مصالحه فتح شد و چون جنگی در آن رخ نداد، در اختیار پیامبر قرار گرفت. پیامبر پس از نزول
آیه ۲۶ سوره اسراء («وَآتِ ذَا الْقُرْبَیٰ حَقَّهُ»)، آن را به دخترش فاطمه بخشید و در زمان حیات پیامبر در دست ایشان بود.
پس از رحلت پیامبر،
ابوبکر با استناد به حدیثی مجعول مبنی بر اینکه «پیامبران ارث نمیگذارند»، فدک را به نفع خلافت مصادره کرد. فاطمه برای اثبات بخششبودنِ فدک، امام علی و
امایمن را شاهد آورد. به نقلی ابوبکر برگه مالکیت را صادر کرد اما عمر آن را پاره نمود؛ و به نقلی دیگر (منابع اهلسنت)، ابوبکر شهادت آنان را نپذیرفت و دو مرد را طلبید. به تعبیر
آیت الله مکارم شیرازی، هدف
خلفا محرومکردن امام علی و خاندانش از این پشتوانه اقتصادی بود.
پس از بیثمر ماندن دادخواهی، حضرت فاطمه با گروهی از زنان خویشاوند (لُمّه) به مسجد پیامبر رفت. طبق گزارش ابنطیفور در
بلاغات النساء، در حضور ابوبکر، مهاجران و انصار، میان او و حاضران چادری آویختند. حضرت پس از نالهای که حاضران را به گریه انداخت و سکوتی برای آرامش مردم، سخنرانی خود را آغاز کرد.
[ویرایش]
خطبه فدکیه مواضع سیاسی حضرت فاطمه علیه نظام حاکم و سرزنش مصادرهکنندگان فدک و خلافت را دربردارد. در این خطبه بر ایجاد وحدت در جامعه اسلامی و دوری از
تفرقه و
نفاق، ذیل پذیرش
امامت و
ولایت اهلبیت تأکید شده است. این خطبه به دلیل دربرداشتن مجموعهای از معارف در زمینه
توحید،
معاد،
نبوت و
بعثت پیامبر اکرم، عظمت قرآن، فلسفه احکام و ولایت، از نفیسترین میراثهای دینی حضرت فاطمه معرفی شده است. از دیگر دلایل اهمیت این خطبه، همتراز دانستن آن با خطبههای امام علی از نظر فصاحت و بلاغت و بهرهگیری از شاخصههای منطقی مشهور در فن خطابه است. از اینرو ابنطیفور آن را در بلاغات النساء جزو سخنرانیهای دارای بلاغت و فصاحت معرفی کرده است. از این خطبه برای اثبات جواز مشارکت زنان مسلمان در اجتماعات سیاسی استفاده میشود. همچنین از گزارش نحوه حضور فاطمه برای ایراد خطبه بهرههای دیگری گرفته شده است: حجاب مانع از حضور زن در عرصههای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیست؛ لباس فاطمه آنقدر بلند بود که روی پایش را میپوشاند و به هنگام راه رفتن روی زمین کشیده میشد؛ و حضرت فاطمه، رسول الله را از نظر فکری، معنوی و حتی رفتاری الگوی خود قرار داده بود. به گفته آیت الله
عبدالله جوادی آملی، خطبههایی مانند خطبه حضرت زهرا باید به عنوان درس رسمی در حوزههای علمیه تدریس شود.
[ویرایش]
علامه مجلسی خطبه فدکیه را از خطبههای مشهوری دانسته که شیعه و اهلسنت با سندهای گوناگون آن را نقل کردهاند. برای این خطبه بیش از ۱۶ منبع ذکر شده است. گفته شده اشخاصی نظیر
امام حسن،
امام حسین،
زینب کبری،
امام باقر،
امام صادق،
عایشه و
عبدالله بن عباس در زمره راویان این خطبه قرار دارند.
[ویرایش]
خطبه فدکیه با حمد و توصیف خدا آغاز میشود و بعثت پیامبر را یادآور میشود. سپس به نزدیکی امام علی با پیامبر و سروری وی در میان اولیای الهی و شجاعتهای بینظیر وی در دفاع از پیامبر و اسلام اشاره میکند و صحابه را به دلیل اینکه پس از درگذشت پیامبر پیرو شیطان شده، نفاق در میان آنان آشکار شده و حق را رها کردهاند، سرزنش میکند. در این خطبه همچنین به واقعه غصب خلافت اشاره شده و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمیگذارند، مخالف آیاتی از قرآن معرفی میشود. فاطمه در این خطبه ابوبکر را به دادگاه خداوند در
روز رستاخیز واگذار میکند و اصحاب و یاران پیامبر را مخاطب قرار میدهد که چرا در مقابل این ستمها ساکت نشستهاند. وی میگوید آنچه آنان کردهاند، شکستن پیمانشان با رسول خداست و در فراز پایانی خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ میداند.
[ویرایش]
خطبه فدکیه را نمیتوان صرفاً مجموعهای از اعتراضها درباره یک ارثیه یا شرح اندوه پس از رحلت پیامبر دانست. محدودکردن این سخنرانی تاریخی به روایت رنج و مظلومیت، به معنای نادیدهگرفتن یکی از مهمترین ابعاد آن، یعنی شیوه استدلال و احتجاج حضرت زهرا است. در این خطبه، حضرت مخاطبان را با پرسشهایی بنیادین درباره حق، مسئولیت و آینده جامعه اسلامی روبهرو میکند و با استناد به قرآن، یادآوری تاریخ صدر اسلام و بهرهگیری از استدلالهای عقلی، تصمیمها و رفتارهای جامعه را با معیارهای پذیرفتهشده دینی میسنجد. (احتجاج به معنای ارائه دلیل برای اثبات یک ادعا یا پاسخدادن به سخن و ادعای طرف مقابل است. از این منظر، هر اعتراضی الزاماً احتجاج محسوب نمیشود؛ زیرا اعتراض میتواند صرفاً بیان نارضایتی باشد، اما احتجاج علاوه بر اعلام مخالفت، مبنای نادرستی یک تصمیم را نیز آشکار میکند. حضرت زهرا با قرار دادن قرآن در برابر مخاطبان، یادآوری گذشته مشترک مسلمانان و طرح پرسشهایی درباره رفتار آنان، زمینهای برای بازاندیشی در تصمیمهای پس از رحلت پیامبر فراهم میکند. در این شیوه، مخاطبان باید توضیح دهند تصمیمهایشان بر چه مبنایی استوار است، چگونه با آموزههای دینی سازگاری دارد و چرا میان باورهای اعلامشده و رفتار عملی آنان فاصله افتاده است.)
یکی از مهمترین شیوههای احتجاج در خطبه فدکیه، استناد به
قرآن کریم است؛ روشی که در پژوهشهای مربوط به آن با عنوان «روش نقلی» یاد میشود. منظور از این روش، تکیه بر متنی معتبر و مورد پذیرش مخاطبان برای اثبات یک ادعاست. اهمیت این شیوه در آن است که اختلاف را از سطح خواست و مطالبه اشخاص فراتر میبرد و آن را با معیاری مشترک، یعنی قرآن، میسنجد. یکی از نمونههای روشن این استدلال، استناد به
آیه ۱۶ سوره نمل است: «وَوَرِثَ سُلَیْمَانُ دَاوُودَ». این آیه به ارثبردن
حضرت سلیمان از
حضرت داوود اشاره دارد. حضرت زهرا با یادآوری این آیه و در کنار آن، آیات مربوط به درخواست
حضرت زکریا برای داشتن وارث، ادعای بهارثنگذاشتن پیامبران را با پرسشی قرآنی مواجه میکند. به این ترتیب، مسئله فدک تنها به مطالبه یک حق شخصی محدود نمیماند، بلکه به بحثی درباره مبنای قرآنی یک حکم تبدیل میشود. حضرت بهجای تأکید صرف بر حق خود، ادعای مطرحشده را در برابر آیات قرآن قرار میدهد و از مخاطبان میخواهد نسبت میان آن ادعا و آموزههای کتاب آسمانی را روشن کنند.
در کنار روش نقلی، روش عقلی نیز از دیگر پایههای احتجاج در خطبه فدکیه است. در این شیوه، مسئله امامت و ضرورت وجود پیشوا برای اداره جامعه اسلامی مطرح میشود. جامعه برای حفظ نظم، هدایت و ساماندهی امور خود به رهبری نیاز دارد و این جایگاه باید به فردی شایسته سپرده شود. از همین منظر، حضرت زهرا با یادآوری جایگاه و فضائل امام علی، به علم، شجاعت، سابقه در اسلام و نزدیکی ایشان به پیامبر اشاره میکند. این ویژگیها در منطق احتجاج حضرت، صرفاً بیان فضائل شخصی نیستند، بلکه دلایلی برای تبیین شایستگی امام علی در جایگاه امامت و رهبری جامعه اسلامی به شمار میآیند. به این ترتیب، مسئله
امامت در خطبه فدکیه بهعنوان موضوعی مرتبط با آینده جامعه اسلامی مطرح میشود؛ موضوعی که از منظر حضرت زهرا نمیتوان آن را از مسیر هدایت پیامبر جدا دانست.
روش تاریخی، سومین شیوهای است که در تحلیل احتجاجهای خطبه فدکیه مورد توجه قرار گرفته است. حضرت زهرا در بخشی از سخنان خود، بهویژه هنگام خطاب قرار دادن انصار، گذشته و نقش آنان در شکلگیری جامعه اسلامی را یادآوری میکند. انصار کسانی بودند که از آغاز دعوت پیامبر در کنار ایشان ایستادند، به یاری اسلام برخاستند و در شکلگیری جامعه اسلامی نقش مهمی ایفا کردند. حضرت با یادآوری این سابقه، آنان را با مسئولیتی که در برابر تحولات پس از رحلت پیامبر داشتند، روبهرو میکند. در این شیوه، تاریخ صرفاً مجموعهای از خاطرات گذشته نیست، بلکه به معیاری برای سنجش رفتار امروز تبدیل میشود. حضرت از انصار میخواهد میان سابقه حمایتشان از پیامبر و موضع کنونی خود در برابر اتفاقات پس از رحلت ایشان ارتباط برقرار کنند. به بیان دیگر، کسانی که پیشتر برای یاری پیامبر و دفاع از دین تلاش کردهاند، اکنون باید نسبت خود را با آنچه حضرت زهرا انحراف از مسیر پیامبر میداند، مشخص کنند. یادآوری گذشته در اینجا کارکردی احتجاجی دارد و مخاطب را با فاصله احتمالی میان باورها و رفتارهایش مواجه میکند.
در بررسی شیوههای بیانی حضرت زهرا، سه ابزار
خطابه،
برهان و
شعر نیز قابل تشخیص است. خطابه با هدف جلب توجه مخاطبان و برانگیختن آنان به تأمل و پذیرش همراه است؛ برهان بر استدلال و ارائه دلیل تکیه دارد؛ و شعر نیز در بخشهایی از سخنان حضرت، بهویژه در بیان اندوه و شکایت پس از رحلت پیامبر، حضور پیدا میکند. ترکیب این شیوهها نشان میدهد که وجه عاطفی خطبه فدکیه از جنبه استدلالی آن جدا نیست و بیان رنج و سوگ نیز میتواند به یادآوری مسئولیتهای فراموششده و اعتراض به تغییر مسیر جامعه پس از پیامبر تبدیل شود. در همین چارچوب، حضرت زهرا با اشاره به غدیر و جایگاه امام علی، مسئله امامت را در امتداد تعالیم و هدایت پیامبر مطرح میکند.
[ویرایش]
متن این خطبه در منابع
شیعه و
اهلسنت نقل شده است. برخی از فقیهان و دانشمندان شیعه، از جمله
سید عزالدین حسینی زنجانی،
مجتبی تهرانی،
ناصر مکارم شیرازی،
خلیل کمرهای و
محمدتقی مصباح یزدی، بر این خطبه شرح نوشتهاند. درباره این خطبه تا کنون کتابهای بسیاری، بهویژه توسط دانشمندان شیعه، نگاشته شده است؛ اما بیشتر این تألیفات به شرح محتوایی خطبه و مباحث مربوط به متن آن پرداختهاند و کمتر به مسائل مربوط به اسناد و رجال خطبه توجه کردهاند. بررسی اسناد و رجال، برای تعیین میزان اعتبار خطبه ضرورتی انکارناپذیر است و تحقیق در آن منطقاً مقدم بر پژوهش در محتواست.