حر بن یزید ریاحی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
حر بن یزید ریاحی از فرماندهان سپاه کوفه در واقعه کربلا در سال ۶۱ هجری قمری بود که ابتدا مأموریت داشت از حرکت
امام حسین علیه السلام به سوی کوفه جلوگیری کند. او با سپاهی حدود هزار نفر، مسیر کاروان امام را سد کرد و آنان را از ادامه مسیر به مدینه یا کوفه بازداشت. با این حال، در
روز عاشورا با تحولی عمیق درونی از سپاه
عمر بن سعد جدا شد، به امام حسین پیوست و در راه دفاع از ایشان به شهادت رسید. حر در فرهنگ شیعه به عنوان نماد «توبهٔ پذیرفتهشده»، «آزادی معنوی» و «پیروزی وجدان بر قدرت سیاسی» شناخته میشود. داستان حر یکی از مهمترین روایتهای عاشورایی در ادبیات و هنر شیعی است. در تعزیهها، بهویژه تعزیه «شهادت حر»، تحول روحی او بهصورت نمایشی بازآفرینی میشود و به عنوان یکی از تأثیرگذارترین بخشهای نمایشهای عاشورایی شناخته میگردد.
[ویرایش]
حر بن یزید بن ناجیه از تیره ریاح بن یربوع از قبیله بزرگ
بنیتمیم بود. از اینرو او را با نسبتهایی همچون ریاحی، یربوعی، حنظلی و تمیمی نیز یاد کردهاند. خاندان او در کوفه از خاندانهای شناختهشده و دارای جایگاه اجتماعی و نظامی بودند. زمان دقیق تولد او مشخص نیست، اما با توجه به شواهد تاریخی، احتمال داده میشود در سالهای نخستین پس از هجرت متولد شده باشد. برخی منابع از وجود فرزندان او در واقعه کربلا یاد کردهاند، هرچند این گزارشها قطعی نیست.
[ویرایش]
حر از چهرههای نظامی شناختهشده و جنگاوران برجسته کوفه به شمار میرفت. با دستور
عبیدالله بن زیاد، او به فرماندهی بخشی از سپاه اعزامی برای مقابله با امام حسین علیه السلام منصوب شد. این نیرو حدود هزار سوار داشت و مأموریت آن کنترل مسیر حرکت امام و جلوگیری از ورود یا بازگشت ایشان بود. بر اساس برخی گزارشها، سپاه حر بخشی از نیروی بزرگتری بود که تحت فرماندهی
حصین بن نمیر برای کنترل مسیرهای منتهی به کوفه فعالیت میکرد.
[ویرایش]
نخستین رویارویی مهم حر با امام حسین در منطقه
ذو حُسم رخ داد. در این برخورد:
سپاه حر مسیر کاروان امام را مسدود کرد
امام دستور داد سپاهیان او و اسبها سیراب شوند
نماز جماعت میان دو طرف اقامه شد
حر مأموریت خود را برای انتقال امام به کوفه اعلام کرد
امام حسین با یادآوری دعوتهای مردم کوفه، اعلام کرد که اگر از تصمیم خود بازگشتهاند، او نیز بازمیگردد. حر اظهار بیاطلاعی کرد و گفت مأمور به اجرای دستور است. در ادامه، سپاه حر همراه کاروان امام حرکت کرد و مسیر را به سمت نواحی کربلا هدایت نمود.
[ویرایش]
در طول مسیر، حر دچار نوعی تردید درونی بود. او اگرچه موظف به اجرای دستور بود، اما از وقوع درگیری با امام حسین نگران بود و در برخی نقلها حتی به امام هشدار میداد که جنگ با او به کشته شدنش منتهی خواهد شد. در همین دوران، نامه عبیدالله بن زیاد به حر رسید که دستور میداد کاروان امام در منطقهای بیآب و بیحصار متوقف شود و تحت فشار قرار گیرد. این دستور، وضعیت را برای حر پیچیدهتر کرد و او را میان فرمان حکومتی و وجدان اخلاقی قرار داد.
[ویرایش]
در صبح روز عاشورا، با آغاز آرایش نظامی سپاه عمر بن سعد، حر به نقطهٔ تصمیم نهایی رسید. او پس از مشاهده آمادگی برای جنگ، از لشکر کوفه فاصله گرفت. او با حالتی آشفته و درونی، سپر خود را وارونه کرد و به سمت خیمههای امام حسین رفت و اظهار پشیمانی نمود. حر گفت:
او هرگز گمان نمیکرد کار به جنگ با امام برسد
از عملکرد خود به شدت نادم است
خواهان پذیرش توبه و جبران گذشته است
امام حسین توبه او را پذیرفت و او را مورد احترام قرار داد و فرمود: «تو حرّ هستی؛ همانگونه که مادرت نامت را حر گذاشت، در دنیا و آخرت آزاد خواهی بود.»
[ویرایش]
پس از پیوستن به سپاه امام، حر در برابر سپاه کوفه ایستاد و آنان را موعظه کرد. او رفتار آنان با فرزند پیامبر را نکوهش نمود و آنان را از عاقبت این مسیر برحذر داشت. سخنان او با واکنش تیراندازان سپاه دشمن مواجه شد. سپس حر با اجازه امام وارد میدان نبرد شد. او با شجاعت جنگید،
رجز میخواند و خود را مدافع حق معرفی میکرد. در برخی گزارشها آمده است که او در نبرد خود افراد متعددی از سپاه دشمن را از پای درآورد.
[ویرایش]
حر بن یزید پس از نبردی شدید و چند مرحلهای، در حمله گروهی سپاه عمر بن سعد به شهادت رسید. برخی منابع نام چند تن را در شهادت او ذکر کردهاند. پس از شهادت، امام حسین بر بالین او حاضر شد و فرمود: «تو حرّی؛ همانگونه که مادرت نامت را حر گذاشت، در دنیا و آخرت آزادهای.» در برخی نقلها آمده است که امام بر پیکر او حاضر شد، برایش دعا کرد و نشانههایی از احترام ویژه نسبت به او نشان داد.
[ویرایش]
مرقد حر بن یزید ریاحی در غرب شهر کربلا و در فاصلهای حدود هفت کیلومتری
حرم امام حسین قرار دارد. این مکان امروزه یکی از زیارتگاههای مهم زائران کربلا محسوب میشود. درباره محل دفن او در منابع تاریخی اختلاف نظر وجود دارد، اما دیدگاه مشهورتر آن است که پیکر وی در همان منطقه کربلا یا اطراف آن دفن شده و بعدها بقعهای بر آن ساخته شده است.
