حدیث لولاک
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
حدیث «لَوْلاک» از جمله احادیث قدسی است که در آن، وجود
پیامبر اکرم و گاه
اهلبیت بهعنوان علت آفرینش هستی معرفی شدهاند. عبارت مشهور «لولاک لما خلقت الافلاک» (اگر تو نبودی، افلاک را نمیآفریدم) اگرچه در
کتب اربعه و منابع روایی متقدم شیعه یافت نمیشود، اما در آثار متأخر فقهی، تفسیری، کلامی، عرفانی و ادبی بازتاب و کاربرد فراوانی یافته است. مضمون این روایت با تعابیر گوناگون، گاه منحصراً درباره شخص پیامبر و گاه ناظر به جایگاه اهلبیت در منابع فریقین نقل شده است.
[ویرایش]
عبارت «لولاک لما خلقت الافلاک» و تعابیر مشابه آن، در حوزههای گوناگون علمی و ادبی جایگاه ویژهای دارد: عالمان
شیعه و
اهلسنت از این روایت برای اثبات برتری پیامبر اکرم و اهلبیت بر سایر موجودات و تبیین هدف غایی آفرینش بهره جستهاند. در آثار عرفانی نیز، این حدیث در بحث «انسان کامل» تبیین شده و در ادب فارسی نیز شاعران برجستهای چون
مولانا و
غروی اصفهانی (کمپانی) در اشعار خود به مضمون آن اشاره کردهاند؛ چنانکه کمپانی در ترجیعبند معروف خود میسراید: فرموده به شأنت ایزد پاک / لولاک لما خلقت الافلاک
[ویرایش]
این حدیث قدسی در منابع با تفاوت در تعابیر نقل شده است:
درباره پیامبر : «…وَأَنْتَ خِیرَتِی مِنْ خَلْقِی فَوَعِزَّتِی وَجَلَالِی لَوْلَاكَ مَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ وَلَا الدُّنْيَا وَلَا الْأَرْض…» (تو برگزیده خلق من هستی؛ به عزت و جلالم سوگند اگر تو نبودی، افلاک، دنیا و زمین را نمیآفریدم.)
در پیوند با
حضرت آدم: «یا آدَمُ، إِنَّهُ لَأُحِبُّ الْخَلْقِ إِلَی… وَلَوْلَا مُحَمَّدٌ مَا خَلَقْتُک…» (ای آدم، او محبوبترین خلق نزد من است… اگر محمد نبود، تو را نمیآفریدم.)
در ارتباط با
امام علی و
اهلبیت : «یا مُحَمَّدُ وَعِزَّتِی وَجَلَالِی لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ آدَمَ وَلَوْ لَا عَلِی مَا خَلَقْتُ الْجَنَّةَ» (ای محمد! به عزت و جلالم سوگند اگر تو نبودی آدم را نمیآفریدم و اگر علی نبود بهشت را خلق نمیکردم.) و همچنین روایت: «یا عَلِی لَوْ لَا نَحْنُ مَا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ…»
[ویرایش]
پژوهشگران برای تبیین مضمون حدیث لولاک به آیات قرآن استناد کردهاند: (هدف خلقت انسان:) بر اساس
آیه ۵۶ سوره ذاریات («وَمَا خَلَقْتُ الجِنَّ وَالإِنسَ إِلاَّ لِیعْبُدُونِ»)، هدف از آفرینش، عبادت پروردگار است؛ اما تحقق عبادت کامل بدون وجود پیشوا و رهبر الهی میسر نیست. (تکمیل دین و هدایت:) با توجه به آیه اکمال دین («الْیوْمَ أَکمَلْتُ لَکمْ دِینَکمْ»)، کاملترین نوع عبودیت در پرتو دین خاتم شکل میگیرد؛ از این رو، وجود پیامبر و اتمام این خط هدایت با انصار و جانشینان معصوم او، علت غایی پیدایش هستی ارزیابی میشود.