اسماء بنت عمیس
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
اَسماء بنت عُمیس بن معدّ بن حارث خثعمی از زنان برجسته صدر اسلام و از
صحابه پیامبر اسلام بود که در رویدادهای مهم تاریخی نخستین دهههای اسلام حضور فعال داشت. وی از نخستین مسلمانان به شمار میرفت و در طول زندگی خود با سه تن از شخصیتهای مهم تاریخ اسلام یعنی
جعفر بن ابیطالب،
ابوبکر بن ابیقحافه و امام
علی بن ابیطالب ازدواج کرد. اسماء از زنان مهاجر به حبشه و از بانوانی بود که به سبب پایداری در ایمان، حضور در تحولات اجتماعی و نقل احادیث نبوی در منابع تاریخی و حدیثی جایگاهی مهم یافته است. زندگی او با رخدادهای مهمی همچون
هجرت به حبشه، بازگشت به مدینه، شهادت جعفر بن ابیطالب، تولد
محمد بن ابیبکر، ارتباط نزدیک با و حضور در ماجرای وفات حضرت فاطمه زهرا گره خورده است. منابع تاریخی او را زنی آگاه، شجاع و مورد اعتماد در میان مسلمانان معرفی کردهاند و در برخی نقلها از او به عنوان زنی از اهل بهشت یاد شده است.
[ویرایش]
اسماء بنت عمیس از
قبیله خثعم بود. پدرش
عمیس بن معد بن حارث و مادرش در منابع با نامهایی مانند هند یا خوله بنت عوف معرفی شده است. مادر او در منابع تاریخی به سبب آنکه دامادهای برجستهای داشت مورد توجه مورخان قرار گرفته و گاه از او به عنوان زنی که دامادهای بزرگی داشته است یاد شده است. اسماء در خانوادهای شناختهشده رشد یافت و چند تن از خواهران او نیز در میان زنان مشهور صدر اسلام قرار داشتند. از جمله خواهران او میتوان به
میمونه بنت حارث، همسر پیامبر اسلام،
امالفضل همسر
عباس بن عبدالمطلب و
سلمی بنت عمیس اشاره کرد. در برخی روایات آمده است که پیامبر اسلام از این زنان با عنوان «خواهران مؤمن» یاد کرده است. این پیوندهای خانوادگی موجب شد اسماء از آغاز با محیط اجتماعی نزدیک به خاندان پیامبر و صحابه بزرگ آشنا باشد و در بسیاری از رویدادهای تاریخی حضور پیدا کند.
[ویرایش]
اسماء بنت عمیس از نخستین زنانی بود که به اسلام گروید. او در دوران دعوت پنهانی یا سالهای ابتدایی دعوت علنی پیامبر اسلام ایمان آورد و همراه همسر خود جعفر بن ابیطالب در زمره مسلمانان اولیه قرار گرفت. پذیرفتن اسلام در آن دوران با فشارهای اجتماعی و آزارهای
قریش همراه بود، اما اسماء مانند بسیاری از مسلمانان نخستین با استقامت در ایمان خود باقی ماند. همین پایداری سبب شد که بعدها در میان مسلمانان از او به عنوان زنی ثابتقدم و وفادار به اسلام یاد شود.
[ویرایش]
اسماء بنت عمیس با جعفر بن ابیطالب، برادر بزرگتر امام علی و از یاران برجسته پیامبر اسلام، ازدواج کرد. این ازدواج در سالهای آغازین اسلام صورت گرفت و زندگی مشترک آن دو با دوران سخت فشار قریش بر مسلمانان همزمان بود. جعفر بن ابیطالب از شخصیتهای برجسته مسلمانان اولیه بود و در بسیاری از مراحل دعوت اسلامی در کنار پیامبر قرار داشت. اسماء نیز در کنار همسر خود در مسیر دعوت اسلامی قرار گرفت و در تحمل سختیها و فشارها با او همراه شد.
[ویرایش]
با افزایش فشارهای قریش بر مسلمانان، گروهی از آنان به فرمان پیامبر اسلام به حبشه هجرت کردند. جعفر بن ابیطالب در شمار رهبران این مهاجران بود و اسماء نیز همراه او به حبشه رفت. این هجرت یکی از مهمترین رویدادهای زندگی اسماء به شمار میآید. در سرزمین حبشه، مسلمانان تحت حمایت
نجاشی پادشاه آن سرزمین قرار گرفتند. جعفر در میان مهاجران جایگاهی برجسته داشت و اسماء نیز در اداره امور زندگی مهاجران و حمایت از آنان نقش فعالی ایفا میکرد. در برخی نقلها آمده است که او در آن دوران در میان مسلمانان مهاجر چهرهای شناختهشده بود و حتی گفته شده است فرزند نجاشی را همراه با فرزند خود شیر داده است. در دوران اقامت در حبشه، سه فرزند برای اسماء و جعفر متولد شد که عبارت بودند از
عبدالله بن جعفر،
محمد بن جعفر و
عون بن جعفر. پس از سالها اقامت در حبشه، اسماء همراه با دیگر مهاجران به مدینه بازگشت. در هنگام بازگشت، گفتوگویی میان او و
عمر بن خطاب رخ داد که در منابع تاریخی نقل شده است. عمر به او گفت که آنان در مدینه پیش از مهاجران حبشه به پیامبر نزدیکتر بودهاند، اما اسماء پاسخ داد که آنان در غربت و دوری از وطن رنجهای فراوانی تحمل کردهاند. وقتی این موضوع به پیامبر اسلام گزارش شد، آن حضرت فرمود که مهاجران حبشه دارای «دو هجرت» هستند: هجرت به سرزمین نجاشی و هجرت به سوی پیامبر در مدینه. این سخن پیامبر جایگاه مهاجران حبشه و از جمله اسماء را در میان مسلمانان برجستهتر کرد.
[ویرایش]
در سال هشتم هجری، جعفر بن ابیطالب در
جنگ موته به شهادت رسید. خبر شهادت او برای خانوادهاش بسیار سنگین بود. در منابع تاریخی آمده است که پیامبر اسلام پس از آگاهی از شهادت جعفر به خانه اسماء رفت، فرزندان او را در آغوش گرفت و از آنان دلجویی کرد. سپس پیامبر خبر شهادت جعفر را به اسماء داد و او را به صبر دعوت کرد. در همین واقعه بود که پیامبر به مسلمانان دستور داد برای خانواده جعفر غذا تهیه کنند، زیرا آنان در اندوه از دست دادن عزیز خود به سر میبردند.
[ویرایش]
پس از شهادت جعفر بن ابیطالب، اسماء بنت عمیس با ابوبکر بن ابیقحافه ازدواج کرد. این ازدواج در مدینه انجام شد و اسماء در دوران همسری با ابوبکر نیز در جامعه مسلمانان حضور داشت. ثمره این ازدواج پسری به نام
محمد بن ابیبکر بود. در برخی منابع آمده است که محمد در سال
حجةالوداع در منطقه
ذیالحلیفه متولد شد. او در برخی نقلها از شاهدان ماجرای
غدیر خم معرفی شده و از نزول
آیه اکمال دین در آن واقعه سخن گفته است.
[ویرایش]
اسماء بنت عمیس رابطه نزدیکی با خاندان پیامبر داشت. او از دوستان نزدیک حضرت فاطمه زهرا بود و در بسیاری از اوقات با ایشان رفتوآمد داشت. این ارتباط پس از رحلت پیامبر نیز ادامه یافت و اسماء در روزهای بیماری حضرت فاطمه در کنار او حضور داشت. در منابع تاریخی آمده است که اسماء در روزهای پایانی زندگی حضرت فاطمه زهرا در کنار ایشان بود و در پرستاری از آن حضرت نقش داشت. یکی از اقدامات مهم اسماء در این دوره ساخت تابوتی بود که بدن حضرت فاطمه در آن پوشیده میشد. گفته شده است که این شیوه از حبشه الهام گرفته شده بود و سبب میشد شکل بدن متوفی آشکار نباشد. پس از وفات حضرت فاطمه، اسماء همراه امام علی در غسل و دفن آن حضرت مشارکت داشت و طبق وصیت حضرت زهرا از حضور برخی افراد در مراسم جلوگیری کرد.
[ویرایش]
در برخی گزارشهای تاریخی آمده است که اسماء در رویدادهایی مانند
عروسی حضرت فاطمه یا تولد امام حسن و امام حسین حضور داشته است. با این حال برخی مورخان این گزارشها را مورد تردید قرار دادهاند، زیرا در آن زمان اسماء در حبشه بوده است. برخی پژوهشگران احتمال دادهاند که در این نقلها نام او با افراد دیگری مانند
اسماء بنت یزید یا
سلمی بنت عمیس اشتباه شده باشد. این اختلاف دیدگاهها نشان میدهد که در نقل برخی گزارشهای تاریخی خلطهایی رخ داده است.
[ویرایش]
اسماء بنت عمیس از
راویان حدیث به شمار میرود. در منابع حدیثی احادیث متعددی از او نقل شده است و گفته شده حدود شصت حدیث از او روایت شده است. شماری از
صحابه و
تابعین از او روایت نقل کردهاند که از جمله آنان میتوان به عبدالله بن عباس، سعید بن مسیب، عروة بن زبیر و عبدالله بن جعفر اشاره کرد. در میان روایاتی که از اسماء نقل شده، احادیثی درباره فضائل اهلبیت و نیز احکام و مسائل دینی دیده میشود. در برخی منابع نقلهایی از او درباره واقعه غدیر،
حدیث منزلت و برخی فضائل امام علی آمده است. همچنین از او روایتهایی درباره مسائل عبادی و اخلاقی نقل شده است.
[ویرایش]
پس از وفات ابوبکر، اسماء بنت عمیس با امام علی بن ابیطالب ازدواج کرد. با این ازدواج، فرزندان اسماء از جعفر و ابوبکر در خانه امام علی پرورش یافتند. این پیوند سبب شد که ارتباط او با خاندان پیامبر بیش از پیش تقویت شود و او در محیط خانواده امام علی و فرزندان آن حضرت زندگی کند. اسماء بنت عمیس از سه ازدواج خود صاحب چند فرزند شد. از جعفر بن ابیطالب سه پسر به نامهای عبدالله، محمد و عون به دنیا آورد. عبدالله بن جعفر بعدها از شخصیتهای شناختهشده بنیهاشم و از یاران امام علی شد. از ازدواج با ابوبکر نیز پسری به نام محمد بن ابیبکر متولد شد که در خانه امام علی پرورش یافت و بعدها از یاران آن حضرت شد. در منابع تاریخی درباره فرزندان اسماء از امام علی اختلاف وجود دارد، اما بیشتر منابع از فرزندی به نام یحیی یاد کردهاند.
[ویرایش]
درباره زمان وفات اسماء بنت عمیس اختلاف نظر وجود دارد. برخی منابع سال ۳۸ هجری را ذکر کردهاند و برخی دیگر وفات او را پس از شهادت امام علی دانستهاند. محل دفن اسماء نیز به طور قطعی مشخص نیست. برخی منابع قبر او را در
بقیع مدینه دانستهاند، در حالی که گزارشهایی نیز درباره دفن او در
دمشق یا مناطق دیگری نقل شده است.
