اربعین حسینی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
اربعین حسینی (به عربی: الأربعین الحسینی) چهلمین روز پس از شهادت
امام حسین علیه السلام و یاران ایشان در
واقعه عاشورا است که مصادف با
بیستم ماه صفر در تقویم هجری قمری است. این روز در فرهنگ شیعه جایگاه ویژهای دارد و با مراسمهای عزاداری گسترده، به ویژه پیادهروی عظیم به سوی کربلا، شناخته میشود. اربعین حسینی به عنوان یکی از بزرگترین اجتماعات مذهبی و پیادهرویهای مسالمتآمیز جهان شناخته میشود.
[ویرایش]
واژه "اربعین" (به معنای چهل) در متون دینی اهمیت خاصی دارد. این عدد در فرهنگ اسلامی با مفاهیم مهمی چون رسیدن انبیاء به مقام رسالت در سن چهل سالگی، چهل روز مناجات
حضرت موسی در کوه طور «و واعدنا موسی اربعین لیله»، و اهمیت دعا برای چهل مؤمن گره خورده است. همچنین، در روایات آمده است که آسمان و زمین به مدت چهل روز بر امام حسین گریستهاند. آیتالله جوادی آملی بر این باور است که عدد اربعین خصوصیتی منحصر به فرد دارد که در سایر اعداد یافت نمیشود.
[ویرایش]
بزرگداشت روز اربعین در احادیث شیعه مورد تأکید قرار گرفته است. در حدیثی مشهور از
امام حسن عسکری علیه السلام، زیارت اربعین به عنوان یکی از پنج نشانه مؤمن برشمرده شده است:
خواندن ۵۱ رکعت نماز در هر شبانهروز (۱۷ رکعت واجب و ۳۴ رکعت مستحب).
انگشتر به دست راست کردن.
پیشانی بر خاک نهادن.
بلند گفتن «
بسم الله الرحمن الرحیم» در نماز.
زیارت اربعین.
متن زیارت اربعین، که از
امام صادق نقل شده و در منابعی چون "تهذیب الاحکام" شیخ طوسی آمده است، حاوی مضامین عمیقی درباره هدف قیام امام حسین است: «و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهالة و حیرة الضلالة» (و جان خود را در راه تو داد تا بندگانت را از جهالت و سرگردانی گمراهی نجات بخشد). این عبارت نشان میدهد که قیام امام حسین با هدف آگاهسازی مردم و عمل به تکالیف الهی، در راستای اهداف پیامبر اکرم صورت گرفته است.
[ویرایش]
در روز اربعین، دو رویداد اصلی تاریخی مورد توجه قرار میگیرد: ورود
جابر بن عبدالله انصاری به کربلا و بازگشت اسرای کربلا از شام. در خصوص بازگشت کاروان اسرای کربلا از شام به کربلا در روز اربعین، میان عالمان و مورخان اختلاف نظر جدی وجود دارد: برخی از علما، مانند شیخ مفید در "مسار الشیعه" و شیخ طوسی در "مصباح المتهجد"، معتقدند که اهل بیت علیه السلام در روز اربعین از شام به سوی مدینه حرکت کردهاند. با این حال، سید بن طاووس در کتاب "لهوف" (قرن هفتم هجری) به صراحت بیان میکند که اسرا در روز اربعین از شام به کربلا بازگشته و در آنجا به عزاداری پرداختهاند. ابن نما حلی نیز این دیدگاه را تأیید کرده است. اکثریت قریب به اتفاق علما و مورخان برجسته، از جمله میرزا حسین نوری (در "لؤلؤ و مرجان")،
شهید مطهری (در "حماسه حسینی")، رسول جعفریان، محمد ابراهیم آیتی (در "پژوهشی در تاریخ عاشورا") و شیخ عباس قمی (در "منتهی الآمال")، روایت بازگشت اسرا به کربلا در اولین اربعین را بعید دانسته و آن را رد کردهاند. دلایل اصلی این رد عبارتند از:
فقدان منابع دست اول: روایت بازگشت اسرا به کربلا، تنها در منابع متأخر، به ویژه
کتاب لهوف سید بن طاووس که در قرن هفتم هجری نوشته شده، ذکر شده است. منابع تاریخی معتبر و دست اول مانند مقتل ابومخنف، "الارشاد" شیخ مفید، "انساب الاشراف" بلاذری، "اخبار الطوال" دینوری و "الطبقات الکبری" ابن سعد، هیچ اشارهای به این موضوع نکردهاند. تناقض با گزارشهای دیگر: بسیاری از این منابع تصریح کردهاند که اهل بیت در روز اربعین از شام خارج شده یا به مدینه وارد شدهاند، نه اینکه به کربلا بازگشته باشند. عدم تطابق زمانی و مسافتی: با توجه به مسافت طولانی شام تا کربلا و زمان محدود چهل روزه، به ویژه با در نظر گرفتن وضعیت جسمی و روحی اسرا (زنان و کودکان)، بازگشت به کربلا و سپس حرکت به سوی مدینه در این مدت، از نظر عقلی بعید به نظر میرسد. نقد کتاب "لهوف": شهید مطهری به نقل از برخی بزرگان اشاره کرده است که نویسنده "لهوف" در آثار دیگر خود، این روایت را تأیید یا تکذیب نکرده است. با این وجود، آیتالله قاضی طباطبایی در کتاب "تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا" سعی در اثبات امکان بازگشت اسرا به کربلا در اولین اربعین داشته و ادله علمای مخالف را رد کرده است. اما به دلیل غلبه نظر علمای متقدم و کثرت ادله مخالفان، دیدگاه منکرین، قویتر و پذیرفتهتر است.
[ویرایش]
در خصوص ورود جابر بن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر اسلام، به کربلا در روز اربعین سال ۶۱ هجری قمری، اختلاف نظر قابل توجهی میان منابع تاریخی وجود ندارد. شیخ طوسی در "مصباح المتهجد" نقل میکند که جابر بن عبدالله انصاری از مدینه به قصد زیارت قبر امام حسین به کربلا آمد و او اولین زائری بود که قبر شریف آن حضرت را زیارت کرد. بدین ترتیب، سنت زیارت اربعین به دست او تأسیس گردید. ظاهر عبارت شیخ طوسی نشان میدهد که جابر بن عبدالله انصاری از مدینه به منظور زیارت اربعین حرکت کرده بود. این احتمال وجود دارد که پس از اطلاع از فاجعه شهادت امام حسین و بنیهاشم، جابر از مدینه عازم کربلا شده و در روز بیستم صفر، چهل روز پس از شهادت، به کربلا رسیده باشد. شخصی که جابر بن عبدالله انصاری را در این سفر همراهی کرد،
عطیه بن سعد عوفی کوفی بود. عطیه از شخصیتهای برجسته
تابعین، از شاگردان عبدالله بن عباس و از مفسران نامدار قرآن و راویان حدیث محسوب میشود. امام علی نام عطیه را هنگام تولد او، با الهام از عبارت "هذا عطیه الله" (این هدیه خداست)، برگزید. عطیه تفسیری پنج جلدی بر قرآن نگاشته و روایات بسیاری از امام علی و دیگر صحابه نقل کرده است.
عطیه بن سعد عوفی نقل کرده است که به همراه جابر بن عبدالله انصاری وارد کربلا شدند. جابر پس از
غسل در فرات و پوشیدن لباس پاکیزه، به سمت قبر امام حسین حرکت کرد. در طول مسیر، جابر ذکر خدا میگفت. او که گویا در آن زمان بینایی خود را از دست داده بود، دستش را بر قبر امام گذاشت و در اثر شدت تأثر، بیهوش شد. پس از به هوش آمدن، جابر شهادتین را بر زبان آورد و بر حقانیت امام حسین و جایگاه ایشان به عنوان فرزند پیامبر و پنجمین فرد از
اصحاب کساء شهادت داد. او همچنین به زیارت همراهان امام پرداخت و بر آنها درود فرستاد.
[ویرایش]
پیادهروی اربعین، که به "راهپیمایی اربعین" نیز معروف است، آیین شیعی است که در روزهای منتهی به بیستم صفر (اربعین حسینی) به سوی کربلا برگزار میشود. این سنت که ریشههای تاریخی دارد، به ویژه پس از سقوط
حزب بعث عراق در سال ۲۰۰۳ میلادی، شاهد رشد چشمگیری بوده و به یکی از بزرگترین گردهماییهای مذهبی جهان تبدیل شده است. مسیرهای پیادهروی از نقاط مختلف عراق و همچنین از شهرهای مرزی ایران آغاز میشود. مسیر اصلی از نجف به کربلا، با حدود ۸۰ کیلومتر مسافت، معمولاً در دو تا سه روز طی میشود. این مراسم به دلیل حضور میلیونها زائر از سراسر جهان، از جمله از بیش از ۷۰ کشور، به عنوان یکی از بزرگترین گردهماییهای مذهبی و پیادهرویهای مسالمتآمیز شناخته میشود. در سالهای اخیر، آمار زائران این مراسم به بیش از ۲۰ میلیون نفر رسیده است. در این مراسم، علاوه بر شیعیان عراق و ایران، زائرانی از کشورهای مختلف و همچنین گروههایی از اهل سنت، مسیحیان و ایزدیان حضور مییابند. در طول مسیر پیادهروی، هزاران موکب (محلهای پذیرایی و اسکان) توسط مردم محلی و سازمانهای مردمی برپا میشود که خدمات رایگان شامل غذا، نوشیدنی، اقامت و خدمات پزشکی به زائران ارائه میدهند.
روز اربعین در ایران تعطیل رسمی است و مراسم عزاداری گستردهای در سراسر کشور برگزار میشود. این مراسم شامل روضهخوانی، سینهزنی، زنجیرزنی و اطعام عزاداران است. همچنین، مردم ایران در ماههای محرم و صفر، آداب عزاداری را رعایت کرده و از برگزاری مراسم شادی خودداری میکنند.
