هانی بن عروه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
هانی بن عروه مرادی؛ از بزرگان
قبیلهٔ مذحج و از چهرههای برجستهٔ شیعه در کوفه در سدهٔ نخست هجری بود. او از
اصحاب پیامبر اسلام و از یاران وفادار
امام علی علیه السلام به شمار میرفت و در جنگهای
جمل،
صفین و
نهروان در کنار آن حضرت حضور داشت. هانی در کوفه از نفوذ اجتماعی و جایگاه قبیلهای بالایی برخوردار بود و در تحولات سیاسی این شهر نقشی مهم ایفا میکرد. او در جریان قیام
مسلم بن عقیل، نمایندهٔ امام حسین در کوفه، از حامیان اصلی این حرکت شد و خانهٔ خود را در اختیار مسلم قرار داد. سرانجام پس از دستگیری و شکنجه به دستور
عبیدالله بن زیاد، حاکم اموی کوفه، در سال ۶۰ هجری قمری به شهادت رسید. شهادت او و مسلم بن عقیل از رویدادهای مهم پیش از
واقعهٔ عاشورا به شمار میآید.
[ویرایش]
هانی بن عروه بن عمیر بن عبد عمرو بن سلمه بن قیس بن عبد یغوث بن مالک بن مذحج از قبیلهٔ بزرگ مذحج بود؛ قبیلهای یمنی که در کوفه نفوذ اجتماعی و نظامی قابل توجهی داشت. انتساب به این قبیله موجب شده بود هانی در میان قبایل کوفه از جایگاه قابل توجهی برخوردار باشد و در میان مردم به عنوان یکی از اشراف و بزرگان شهر شناخته شود. هانی بن عروه در شمار صحابهٔ پیامبر اسلام قرار داشت و پس از رحلت پیامبر نیز از یاران وفادار امام علی شد. او در جنگهای مهم دوران خلافت امام علی حضور داشت و در سه نبرد بزرگ جمل، صفین و نهروان در رکاب آن حضرت جنگید. این حضور، نشاندهندهٔ پیوند عمیق او با جریان علوی و دفاع از حکومت امام علی در برابر مخالفان بود. در دورهٔ حکومت امویان، هانی یکی از شخصیتهای بانفوذ کوفه محسوب میشد. او علاوه بر موقعیت قبیلهای، به دلیل سابقهٔ دینی و سیاسی خود احترام زیادی در میان مردم داشت. نفوذ اجتماعی هانی به اندازهای بود که عبیدالله بن زیاد نیز از قدرت تأثیرگذاری او بر قبایل کوفه آگاه بود. هانی بن عروه از مخالفان جدی سیاستهای امویان بود. او با بیعت گرفتن برای
یزید بن معاویه مخالفت داشت و در زمرهٔ کسانی قرار گرفت که از قیام
حجر بن عدی علیه سیاستهای زیاد بن ابیه حمایت کردند. این سابقه نشان میدهد که هانی از چهرههای فعال در جریان اعتراضات شیعیان کوفه علیه حکومت اموی بوده است.
[ویرایش]
در سال ۶۰ هجری قمری، امام حسین برای بررسی اوضاع کوفه و گرفتن بیعت از مردم، مسلم بن عقیل را به عنوان نمایندهٔ خود به این شهر فرستاد. مسلم در ابتدا در خانهٔ
مختار بن ابیعبیده ثقفی اقامت داشت، اما با ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه و آغاز فشارهای امنیتی، ادامهٔ حضور او در آنجا خطرناک شد. در این شرایط، مسلم به خانهٔ هانی بن عروه منتقل شد. گرچه هانی در ابتدا نسبت به پذیرش این مسئولیت نگرانیهایی داشت، اما پس از ورود مسلم، با تمام توان از او حمایت کرد. با استقرار مسلم در خانهٔ هانی، این خانه به مرکز دیدار شیعیان و محل بیعت مردم با نمایندهٔ امام حسین تبدیل شد. بسیاری از طرفداران اهلبیت به طور پنهانی به آنجا میآمدند و با مسلم دیدار میکردند. این مسئله نقش هانی را در سازماندهی حرکت شیعیان کوفه بسیار مهم ساخت. هانی نه تنها خانهٔ خود را در اختیار مسلم قرار داد، بلکه از نفوذ قبیلهای خود نیز برای حمایت از او استفاده کرد. این اقدام در شرایطی انجام شد که حکومت اموی به شدت در پی شناسایی و سرکوب حامیان امام حسین در کوفه بود. در دوران اقامت مسلم در خانهٔ هانی،
شریک بن اعور که بیمار بود و در همان خانه اقامت داشت، طرحی برای ترور عبیدالله بن زیاد ارائه داد. قرار بود هنگام عیادت عبیدالله از شریک، مسلم از مخفیگاه خارج شود و او را به قتل برساند. هانی با این طرح مخالفت کرد. او معتقد بود که کشتن مهمان در خانهاش با اصول اخلاقی و سنتهای عربی سازگار نیست. همچنین به برخی احادیث نبوی دربارهٔ منع
ترور اشاره میکرد. این موضع نشاندهندهٔ پایبندی او به اصول اخلاقی حتی در شرایط بحرانی سیاسی بود.
[ویرایش]
پس از آنکه عبیدالله بن زیاد از حضور مسلم در خانهٔ هانی آگاه شد، تصمیم گرفت او را دستگیر کند. وی با استفاده از واسطههایی همچون
محمد بن اشعث هانی را به دارالاماره فراخواند. در دارالاماره، عبیدالله بن زیاد هانی را به پناه دادن به مسلم متهم کرد. هانی ابتدا تلاش کرد موضوع را انکار کند، اما پس از آشکار شدن حقیقت، با صراحت از تحویل دادن مسلم خودداری کرد. این پاسخ خشم عبیدالله بن زیاد را برانگیخت. او با عصای خود به صورت هانی ضربه زد و بینی و پیشانی او را شکست. این ضرب و شتم شدید موجب زخمی شدن هانی شد. پس از این واقعه، هانی را در زندان
دارالاماره کوفه زندانی کردند. خبر زندانی شدن او به سرعت در میان قبیلهٔ مذحج و دیگر مردم کوفه منتشر شد. با انتشار خبر دستگیری هانی، گروهی از افراد قبیلهٔ مذحج برای نجات او گرد آمدند. عبیدالله بن زیاد برای پراکنده کردن آنان از
شریح قاضی خواست که اعلام کند هانی زنده و سالم است. شریح نیز چنین کرد و بدین ترتیب جمعیت پراکنده شد.
[ویرایش]
پس از دستگیری مسلم بن عقیل، عبیدالله بن زیاد تصمیم گرفت هانی را نیز به قتل برساند تا هرگونه مقاومت در کوفه سرکوب شود. هانی را با دستهای بسته به بازار گوسفندفروشان کوفه بردند تا در برابر دیدگان مردم کشته شود. در آنجا هانی با صدای بلند فریاد زد: «وا مذحجاه!» یعنی ای قبیلهٔ مذحج به یاری من بیایید. اما در فضای رعب و وحشتی که حکومت ایجاد کرده بود، کسی به کمک او نیامد. در لحظات پایانی، هانی جملهٔ معروف «إلى الله المعاد» (بازگشت به سوی خداست) را بر زبان آورد و خود را برای شهادت آماده کرد. سرانجام غلام عبیدالله بن زیاد به نام
رشید ترکی مأمور اجرای حکم شد و با ضربات شمشیر هانی بن عروه را به شهادت رساند. شهادت او در
روز ترویه (۸ یا ۹ ذیالحجه سال ۶۰ هجری قمری) رخ داد.
[ویرایش]
پس از شهادت، سر هانی بن عروه و مسلم بن عقیل را از بدن جدا کردند و برای
یزید بن معاویه به شام فرستادند. جنازهٔ هانی در بازار کوفه کشیده شد تا باعث ایجاد ترس در میان مردم شود و آنان از حمایت از قیام امام حسین منصرف شوند. پس از این واقعه، پیکر هانی توسط برخی از مردم یا قبایل کوفه و بنا بر برخی نقلها توسط زنانی از شیعیان به خاک سپرده شد. خبر شهادت مسلم بن عقیل و هانی بن عروه در
منزل زباله به امام حسین رسید، در حالی که ایشان در مسیر حرکت از مکه به سوی عراق بودند. امام حسین با شنیدن این خبر آیهٔ استرجاع را تلاوت کردند: «
إنا لله و إنا الیه راجعون» سپس برای مسلم و هانی طلب رحمت الهی کردند.
[ویرایش]
مزار هانی بن عروه امروزه در شهر کوفه و در نزدیکی
مسجد کوفه قرار دارد و در کنار مزار مسلم بن عقیل واقع شده است. این مکان از زیارتگاههای مهم شیعیان به شمار میرود. در منابع تاریخی شیعه، هانی بن عروه به عنوان نماد وفاداری، شجاعت، پایبندی به اصول اخلاقی و حمایت از ولایت اهلبیت شناخته میشود. او با وجود فشار شدید حکومت اموی، حاضر نشد مسلم بن عقیل را تسلیم کند. شهادت هانی بن عروه یکی از رخدادهای مهم در سلسله وقایع منتهی به عاشورا است و نشاندهندهٔ شدت سرکوب شیعیان در کوفه پیش از ورود امام حسین به کربلا به شمار میآید.
